Documenti Veneziani: Venezia 26
[983] giugno 15, Rialto
Essendo state invase dopo la morte di Petrus [IV] Candianus le sue proprietà allodiali e avendone già Vitalis Candianus duca sancita la restituzione al figlio di quello, Vitalis [III, Candianus], patriarca [di Grado], Tribunus [Memmus/Menius] duca di Venezia, insieme a tutti i vescovi e ai giudici e a tutto il popolo, a maximo usque ad minimo, restituisce al suddetto Vitalis patriarca il patrimonio del padre e tutto ciò che egli aveva acquistato in vita insieme al figlio, nel territorio del ducato e fuori di questo, eccetto quanto già era stato destinato alla salvezza della patria. Egli stabilisce inoltre che, rispetto ai beni su cui ancora resta da decidere, Vitale abbia facoltà di andare in giudizio seconda la legge e la consuetudine.
Copia parziale autenticata del XVI secolo, da copia parziale del 1283, da copia autentica dell’XI-XII secolo da originale in Venezia, Archivio di Stato, Procuratori di San Marco de Citra, Commissaria Bartolomeo Morosini, mazzo VII, fascicolo 6, carte 14v-16r [D].
CE II.65
Edizione: Lanfranchi Strina 1987.
Item produxit quoddam instrumentum sumptum manu Martini presbiteri et notarii et autentico Vitalis presbiteri et notarii huius tenoris, scriptum manu Tribuni Venecie ducis et multorum de consilio, cuius tenor talis esse videtur. In nomine domini Dei eterni. Mensis iunii, die quintodecimo, indictione XI, Rivoalti. Eo nanque tempore quo dominus Petrus dux[1] filius bone memorie domino Petro duci Candiano cum regimen tenere Venecie et multa predia vel possessiones suis in diebus aquireret […], postmodum nescimus quibus merentibus pecatis ut vota ipssi gladio finiretur. Et cum post discessum ipsi Petrus Ursiolo[2] […] loco eius succederet, tunc omnis nos in simile ipsi Petri ducis Candiani invasimus et usque nunc ad nostram retinuimus potestatem. [3] Et postquam ipse causa Christi amoris eundem honorem relinquens in monasterium ivit, Vitalis Candianus[4] ducatum susepit […] ipsi etiam temporibus. Iterum de prefactis proprietatibus, quam et de aliis rebus patris tui reclamare cepisti et ille prelibatus Vitalis dux se […] legem rectum iudicium vobis affirmavit et in cuncta proprietate patri tuo te investire fecit per commune consilium, sed non irtul […] vita seculi amisit et sic huiussemodi presens […] usque ad tempus vestra lex complecta minime esse potuit.[5] Nunc vos qui soliti fuisti […] clamando non alio modo, sed similiter in hoc presenti tempore, silicet in diebus domini Tribuni senioris nostri ducis Venetie ad nostram sedem venire conastis et coram ipsius presentia quam et nostrorum iudicum iterum atque iterum veementer voce in publico palatio declamastis, tunc cuncta legem et iustitiam quam per longa dierum spacia requirebas de omnibus proprietatibus patris tui et ceteri illius habere, extra illum quod usque nunc datum est pro salvatione nostre patrie.[6] Ceterum autem quod adsentiendum est, amodo in antea in tua debeat esse potestate interpellandi et excuciendi secundum legem et consuetudinem nostram. Unde nos quidem Tribunus dux Venecie,[7] una cum cunctis nostris episcopis seu et iudicibus, quam et cuncto populo Venecie a maximo usque ad minimo,[8] cum heredibus et successoribus nostris mittimus plenam et inrevocabilem securitatem vobis iamdicto domino Vitali patriarche[9] et tuis successoribus de omnibus predictis proprietatibus atque de omnibus aliis universis rebus quas pater tuus, se vivente, aquisivit[10] et post opsius obitum in nostram potestatem devenerunt, sive de teris vel ecclesiis, casis, vineis, salinis,[11] piscatoribus, pratis, pascuis, silvis, campis, tam que infra nostris confinibus, quam estra ipsos posite sunt, omnia tibi omnibus quam hec omnia que diximus per veram legem ad vestram tradita sunt potestatem sive de omnia et in omnibus que ab incio usque modo in simile habuimus […], ut nulis diebus nulisque temporibus vos de parte patri tuo requirere aut compellere debeamus per ullum ingenium, non parvum neque magnum et cetera, ut in eo legitur.
NOTE STORICHE
[1] Si tratta del duca Pietro IV Candiano, figlio di Pietro III. Su di lui si rimanda alla nota 4 del documento Venezia 18. Si noti più sotto che il testo accenna alla morte violenta del duca.
[2] Dopo la morte di Pietro IV Candiano, il governo di Venezia fu assunto da Pietro I Orseolo. Su quest’ultimo si veda la nota 2 del documento Venezia 20. Si noti che il testo accenna all’ingresso in monastero del duca, come nel documento Venezia 23 nota 1.
[3] Dal testo si comprende come i beni di Pietro IV Candiano fossero stati confiscati e trattenuti subito dopo la sua morte da parte del governo ducale. Sulla fine del governo di Pietro IV si rimanda a Ortalli 1992, pp. 767-769.
[4] Si tratta del duca Vitale Candiano. Su di lui si veda documento Venezia 23 e nota 2.
[5] Nonostante la dizione oscura di questo passo, sembra sia possibile dedurre che già il duca Vitale Candiano, subentrato nel governo di Venezia a Pietro I Orseolo, emanasse una sentenza a favore del patriarca Vitale con la quale egli sarebbe dovuto rientrare in possesso dei beni del padre.
[6] Non è detto quali beni e proprietà del defunto duca Pietro IV fossero stati confiscati e utilizzati per la salvezza della patria. È tuttavia possibile far rientrare fra questi i beni restituiti nel 976 settembre a Waldrada moglie del duca ucciso. Si veda infatti il documento Venezia 27 dove si legge: ceterum habere magnum vel parvum, que fuit de causa ipsius genitoris mei et vos omnes per commune consilium et voluntatem dedistis et expendistis pro salvatione vestrae patriae, et partem exinde dedistis Hualdradae, matrineae meae. Sulla restituzione dei beni del morganatico a Waldrada si veda documento Venezia 20.
[7] Sul duca Tribuno Memmo/Menio si veda documento Venezia 24 e nota 1.
[8] Sulla assemblea pubblica o placito veneziano, cui partecipano il duca, i giudici, i vertici del clero e il populus si veda quanto scritto alla nota 3 del documento Venezia 7.
[9] Su Vitale III Candiano, patriarca di Grado, figlio del duca Pietro IV Candiano e della sua prima moglie Giovanna, si veda Capasso 1974, pp. 772-774. Egli partecipa e sottoscrive l’atto 971 luglio (documento Venezia 19) e l’atto 982 dicembre 20 (documento Venezia 25). Rilascia inoltre nello stesso giorno della presente sentenza/quietanza a suo favore, una contro quietanza liberatoria, con cui estingue tutte le pendenze patrimoniali tra lui e il duca. Si veda documento Venezia 27.
[10] Nella presente copia parziale le proprietà restituite al patriarca Vitale non sono localizzabili. Tuttavia è assai probabile che fra queste vi sia parte della tenuta detta Fogolana, già acquistata dal nonno di Vitale, il duca Pietro III Candiano e giunta verosimilmente per via ereditaria al duca Pietro IV, padre di Vitale. Nel 1012 il patriarca donerà tale porzione della Fogolana alla sorella Marina, vedova del duca Tribuno Memmo/Menio e al figlio di lei Maurizio. Per le vicende della proprietà si veda la bibliografia indicata alla nota 4 del documento Venezia 13.
[11] Sulle saline veneziane nell’alto medioevo si veda documento Venezia 17 e note relative.
Presentazione Documenti Veneziani: Introduzione
Indice
Documenti Veneziani: Venezia 2
Documenti Veneziani: Venezia 3
Documenti Veneziani: Venezia 4
Documenti Veneziani: Venezia 5
Documenti Veneziani: Venezia 6
Documenti Veneziani: Venezia 7
Documenti Veneziani: Venezia 8
Documenti Veneziani: Venezia 9
Documenti Veneziani: Venezia 10
Documenti Veneziani: Venezia 11
Documenti Veneziani: Venezia 12
Documenti Veneziani: Venezia 13
Documenti Veneziani: Venezia 14
Documenti Veneziani: Venezia 15
Documenti Veneziani: Venezia 16
Documenti Veneziani: Venezia 17
Documenti Veneziani: Venezia 18
Documenti Veneziani: Venezia 20
Documenti Veneziani: Venezia 21
Documenti Veneziani: Venezia 22
Documenti Veneziani: Venezia 23
Documenti Veneziani: Venezia 24
Documenti Veneziani: Venezia 25
Documenti Veneziani: Venezia 26
Documenti Veneziani: Venezia 27
Documenti Veneziani: Venezia 28
Documenti Veneziani: Venezia 29
Documenti Veneziani: Venezia 30
Documenti Veneziani: Venezia 31
Documenti Veneziani: Venezia 32
Documenti Veneziani: Venezia 33
Documenti Veneziani: Venezia 34
Documenti Veneziani: Venezia 35
Documenti Veneziani: Venezia 36


