Documenti Veneziani: Venezia 7
900 febbraio, [Rialto]
Avendo Ioanici, abate del monastero di Santo Stefano di Altino, denunciato i danni subiti dal suo cenobio ad opera degli Ungari, nonché l’uccisione e la dispersione dei coloni perpetrate da quella gente, Petrus [Tribunus], protospatario e duca dei Venetici, riunito in pubblica assemblea con il patriarca Vitalis [II], i vescovi, gli abati, i primates e il popolo della sua terra, stabilisce che nessun reddito sia versato per il bosco di Ceggia a Gyslibertus/Ingelbertus, vescovo di Altino/Torcello, secondo quanto stabilito in un vecchio documento del monastero e in una concessione del duca Ursus [I, Particiacus] e del figlio Iohannes [II]. Egli stabilisce inoltre che l’abate, la congregazione di monaci, gli uomini che lavorano presso di loro e i coloni non paghino terratico, censo, né tributo al vescovo, il quale manterrà solo la facoltà di consacrare l’abate e dirimere le controversie tra questi e i monaci, ma non quella di costringerlo al sinodo o scomunicarlo. Egli decreta infine che in occasione della festa dei santi Cosma e Damiano, secondo consuetudine, l’abate offra un pranzo per dodici ecclesiastici e sei rematori e che dia 5 denari per la basilica di San Felice in Ducia.
Copia autentica del 1247 marzo 23, da copia autentica del 1126 agosto, da copia autentica del 1094 dicembre, da copia coeva da originale in Venezia, Archivio di Stato, Miscellanea Ducali e Atti Diplomatici, busta 1 [E].
CE II. 25
Edizione: Cessi 1942.
In nomine sancte et individue Trinitatis. Anno ab incarnatione domini nostri Christi nongientesimo, imperantibus domnis piissimis perpetuis augustis Leone et Alexandro, coronatis, pacificis, magnis imperatoribus, anno autem imperii eorum terciodecimo, mense februarii, inditione tercia, curtis palacii.[1] Dum imminentibus nostris peccatis crudelissima gens Ungrorum Italia [ven]isset et tam pro suis quamque et in nostris finibus plurimas depredaciones atque incendia perpetrasset seu homicidia multa fecisset devastasetque episcopales incendia, immo mense […], die quadam, residente in publico placito nos Petro, Domino proteggente, imperiali protospatario et Veneticorum duce,[2] simul cum domno Vitale sanctissimo patriarcha et cunctis episcopis, abatis, qui subter adscripti sunt, pariterque primatibus et populo terre nostre,[3] et conloquente de tantis malis, ecce Ioanici venit abba monasterii sancti Stephani altinatis,[4] adveniente cum gemitu et cordis dolore, preferre damna eiusdem çenobii sui et quomodo possessiones ipsius depopulantes et coloni pariter interfecti vel efugati ab Ungris.[5] Nos igitur hec audientes nimium condoluimus et pertractavimus insimul, quomodo, disponente Domino, subvenire potuissemus, ut predictum monasterium, quod ab antiquis constructum et a populo temporibus presumet gubernatum, nostris temporis non periret, set pocius auctum et restauratum in su[a] stabilitate maneret, et liber ab omni subiectione et opressione et iugo pontificum [et aliorum cuiuscum]que, maxime quia boni Ursus, ducem antecessorem nostrum, cum Iohanne duce filio suo talem habuisse cognovimus voluntatem,[6] ut ipsum venerabili Dei cenobium [cum sanctissima] Dei potestate statuere voluisse, si morte non esse perventi. Quapropter hoc Deo placitum opus ipsorum tractandi et cogitandi inicium nos, inspirante Domino, perdu[ct]us ad explicationis affectum, et statuentes omnes pariter constituimus uno animo et tocius mentis devocione cum consensu Gysliberti, torcellensis episcopi,[7] ut a die presenti predictus Ioanici eiusdem monasterii pariter vel successores ipsius cunctaque fratrum caterva ibidem commorancium nullum redditum solvat ad partem episcopi torcellensis de silva Cese[8] secundum eiusdem monasterii veterem scriptum vel secundum concessionem et defensionem, quam iam bene memoratus Ursus dux cum Iohanne filio suo, cum episcopis et iudicibus et populo Veneciarum fecit,[9] non terraticum, neque censum, nec insignia aliqua, nec tributum aliquo, parvum vel magnum, nec ei, nec successoribus eius, nec ipse abba, nec congregacio eius, nec operarii, neque colonis ipsius, nec eciam torcellensis episcopus abbate ipsius monasterii ad sua sinodum convenire compellet, nec excomunicet, neque distringat, set tantum consecracio abbatis in ipsius potestate permaneat et abba per singulos annos eius in monasterio suo secundum consuetudinem in festa sanctorum Cosme et Damiani preparet prandium cum duodecim sedentibus et navigantibus sex tantum, et aliud nichil ei [requirere] debeat et, sicut dictum est, ab omni alia consuetudine sepe dictum çenobium liberum et securum atque quietum permaneat im perpetuum, quatinus congregacio ipsius venerabilis loci pro nobis pro nostre provincie statum integratissima posse Dominum exorare. Similiter eciam constituimus de ecclesiis, quem ad ipsum monasterium sunt subiecte et de omnibus rebus et pertinenciis eorum, ut et ipse similiter libertate permaneat.[10] Nam hec in predicto Dei çenobio omnia in libertate permanea[n]t et [se]cure faciat nec subtraere aliquid inde presumat, set in omnibus sibi conservat, sicut superius dictum est. Si quis contra hec ire presumpserit, hanc nostre constitucionis corrumpere voluerit, habeat sibi Deum contrarium, patrem et filium et spiritum sanctum, hac causa cum Iuda traditore domini nostri Christi in eternum dampnetur incendium, et insuper componat auri obriço libras quinque, medietatem in camara palacii et medietatem predicto abbati et successoribus suis. Hec [autem pagina] in sua permaneat firmate. Qua[m] scribere iussimus Raphaelem presbiterum, notarium, in mense et inditione suprascripta tercia. Et constituimus ut, si aliqua altercacio inter abbate et monachis predicti monasterii horta fuerit, potestatem habeat ab torcellensis episcopus illuc advenire, sedere et iuxta divina lege illos corripere. Pro basilica autem beati Felicis, qui est in Ducia,[11] dare debeat predicti monasterii de dinarios exmerato numero quinque ad episcopo torcellensis. Petrus dux manu mea subscripsi. Vitalis patriarcha manu mea. Ego Ingelbertus, episcopus sancte altinatis ecclesie, manu mea subscripsi. Ego Cyprianus, episcopus, manu mea subscripsi. Ego Johannes Gradonicus manu mea subscripsi. Ego Ursus Badovarius manu mea subscripsi. Ego Raphael presbiter et notarius complevi et roboravi. Ista est exempla de illa alia vetere, nec ampliavi nec minui, set cum testes scripsi atque complevi. Ego Dominicus, filius tribuni, manu mea subscripsi.[12] Ego Petrus, diaconus et notarius capelle curtis palacii, complevi et scripsi veraciter. Istud exemplum est quod ego Vitalis Maystropetro presbiter et notarius et ecclesie sancti phrtunati plebanus exemplavi de una alia exempla percurrente vero anno domini millesimo nonagesimo qu[arto] mense decembris et inditione tercia nec ampliavi nec minui set ita continet in ista exempla sicut et in illa exempla. Ego Stephanus vidi et legi illa exempla atquam ista scripta est ita continet in ista sicut et in illa ita. Ego Iohannes Dondi sicut vidit et legit in mater istius exempla tantum continet in ista quantum in illa et testis sum. Ego Petrus Quirino sicut vidit et legit in illa mater istius sic continet innista et testis sum, in illa alia sic continet in ista et testis sum. Ego Vitalis presbiter et notarius complevi et roboravi.Istud exemplum est ex una alia exempli carta quam ego Iohannes çagolino diaconus et notarius in mense augusti percurrente inditione quarta anno domini millesimo centesimo vigesimo sexto exe[m]plavi nec minui nec ampliavi in quantum ex ea legere potui. Ego Dominicus Voltani vidi et legi exempla atquam ista scripta est ita continet in ista sicut et in illa et testis sum. Ego Dominicus Bassedello vidi et legi illa exempla atquam ista scripta est ita continet in ista sicut et in illa et testis sum. Ego Raynero Vitaliano vidi et legi illa exempla atquam ista scripta est ita continet in ista sicut et in illa et testis sum. Ego Iohannes çagolinus diaconus et notarius istud exemplum complevi. [S. T] Ego Petrus Bonus presbiter et notarius hoc exemplum exe[m]plavii sumpto ex alia exempla anno domini millesimo ducentesimo quadragesimo septimo mense marcii die nono exeunte, inditione quinta, Amyanis, nec minui nec ampliavi scripsi complevi et roboravi.
NOTE STORICHE
[1] Per la datazione del documento si veda Pozza 2003, p. 802.
[2] Su Pietro Tribuno (888-911) che, secondo le fonti cronachistiche, sarebbe figlio di Domenico Tribuno e Agnella, nipote del duca Pietro Tradonico si veda Berto 2014, pp. 333-334. Egli si fregiò del titolo di protospatario. Sui titoli dei dogi si veda documento Venezia 4 e nota 2.
[3] È questa la prima attestazione nei documenti veneziani della assemblea pubblica o placito compiutamente articolata nelle sue componenti sia ecclesiastiche, vescovi abati, sia laiche, primati o giudici e popolo. Sulla natura e la funzione del placito veneziano si veda da ultimo Gasparri 1997. I primati compaiono nella assemblea pubblica presieduta dal duca ancora nei documenti Venezia 18, 22, 23, 24 e 25. Essi non sono più menzionati a partire dal 983, quando vengono sostituiti dai giudici. Su primati e giudici si veda più sotto nota 9.
[4] I monaci del monastero di Santo Stefano di Altino, nonostante il privilegio concesso da Pietro Tribuno, nel corso degli anni successivi lasceranno la sede altinate per trasferirsi nella laguna veneta presso il monastero dei Santi Felice e Fortunato di Ammiana. Si veda documento Venezia 12.
[5] Sulle invasioni degli Ungari in Veneto Fasoli 1945, pp. 94-103. In generale sulle cosiddette seconde invasioni Gasparri-La Rocca 2012, pp. 279-286.
[6] Si tratta del doge Orso I Particiaco e del figlio Giovanni. Su Orso, che stipula la pace con Aquileia nell’880 maggio, si veda Venezia 6 e nota 1. Su Giovanni II Particiaco (881-887) si veda Berto 2014, pp. 331-332. Sulla coreggenza si veda documento Venezia 2 e nota 3. Entrambi i duchi sono ricordati nel documento Venezia 18 nota 3 per aver vietato il commercio degli schiavi.
[7] Il vescovo di Torcello Giselberto (900) sarebbe stato, secondo i più tardi cataloghi, figlio di Carlomanno. Nel presente documento egli si sottoscrive con il titolo di vescovo di Altino e infatti il presule di Torcello mantenne fino agli esordi dell’XI secolo la denominazione della antica sede di origine. Sulla formazione degli episcopati veneziani si veda Rando 1992, pp. 655-658.
[8] Località identificabile con l’attuale comune di Ceggia in provincia di Venezia. Il territorio qui menzionato sarà alcuni decenni dopo al centro di una controversia tra il monastero e il vescovo di Torcello il quale, contravvenendo alle prescrizioni del duca, estorcerà ai monaci il censo per lo sfruttamento del bosco. Si veda per questo il già citato documento Venezia 12. Tale contesa non si esaurì in tempi brevi e anzi proseguì fino nel XIV secolo. Per tutta la vicenda Lazzarini 1935 e Pozza 2009.
[9] Il testo di questo privilegio non ci è pervenuto forse a causa della morte del doge Orso I nell’881. La menzione del privilegio tuttavia appare significativa, in quanto fra coloro che affiancano il duca nell’assemblea pubblica fanno la loro comparsa i giudici. Se pur indiretta, è questa la prima attestazione documentaria in Venezia di tale carica. Sulla sostanziale equivalenza tra primati e giudici e sulla progressiva scomparsa dei primi a favore dei secondi si veda Castagnetti 1992a, pp. 89-97. I giudici inizialmente svolgono una funzione di controllo politico dell’autorità del duca senza una specifica competenza tecnico-giudiziaria, la quale si andò strutturando solo all’inizio del XII secolo. Gasparri 1992b, pp. 795-798.
[10] L’elenco delle chiese soggette al monastero di Santo Stefano di Altino poi San Felice e Fortunato di Ammiana è piuttosto controverso. Si veda per questo documento Venezia 12 nota 9.
[11] Località situata tra il lido di Treporti e la foce del fiume Sile. Si veda Lazzarini 1969b, p. 142.
[12] I tribuni furono in origine ufficiali pubblici minori a livello locale. Su di loro e sul significato puramente onorifico del titolo di tribuno in quest’epoca si veda quanto scritto nel documento Venezia 2 alla nota 10.
Presentazione Documenti Veneziani: Introduzione
Indice
Documenti Veneziani: Venezia 2
Documenti Veneziani: Venezia 3
Documenti Veneziani: Venezia 4
Documenti Veneziani: Venezia 5
Documenti Veneziani: Venezia 6
Documenti Veneziani: Venezia 7
Documenti Veneziani: Venezia 8
Documenti Veneziani: Venezia 9
Documenti Veneziani: Venezia 10
Documenti Veneziani: Venezia 11
Documenti Veneziani: Venezia 12
Documenti Veneziani: Venezia 13
Documenti Veneziani: Venezia 14
Documenti Veneziani: Venezia 15
Documenti Veneziani: Venezia 16
Documenti Veneziani: Venezia 17
Documenti Veneziani: Venezia 18
Documenti Veneziani: Venezia 20
Documenti Veneziani: Venezia 21
Documenti Veneziani: Venezia 22
Documenti Veneziani: Venezia 23
Documenti Veneziani: Venezia 24
Documenti Veneziani: Venezia 25
Documenti Veneziani: Venezia 26
Documenti Veneziani: Venezia 27
Documenti Veneziani: Venezia 28
Documenti Veneziani: Venezia 29
Documenti Veneziani: Venezia 30
Documenti Veneziani: Venezia 31
Documenti Veneziani: Venezia 32
Documenti Veneziani: Venezia 33
Documenti Veneziani: Venezia 34
Documenti Veneziani: Venezia 35
Documenti Veneziani: Venezia 36


