Documenti Veneziani: Venezia 25
982 dicembre 20, Rialto
Avendo Iohannes Maurocenus monaco chiesto che gli fosse data la chiesa di San Giorgio, da sempre appartenuta alla cappella di San Marco di proprietà del palazzo, Tribunus [Memmus/Menius], duca di Venezia, con il consenso di Vitalis [III, Candianus], patriarca [di Grado], dei vescovi, di tutti i primates e del popolo, concede detta chiesa per la cura della patria, stabilendo che essa sia convertita in un monastero di regola benedettina. Egli dona l’edificio, i libri, il tesoro, i vigneti, le paludi, tutti i beni mobili e immobili e stabilisce che nessun vescovo possa richiedere prestazioni di servizio o pranzi, confermando nel contempo il possesso di un lago e una vigna, già donati in precedenza da Iohannes, e ordinando di utilizzare le pietre di un mulino di proprietà del palazzo, che lì sorgeva, per costruirne uno nuovo. Stabilisce infine che per l’uso di detto mulino, come già per quello di altri due, siti sul canale Businiaco, nessuna pubblica prestazione sia richiesta agli abitanti, eccetto l’obbligo di guardia al palazzo ducale come da consuetudine.
Copia autentica del 1063 settembre, da copia intermedia da originale in Venezia, Archivio di Stato, San Giorgio Maggiore, busta 13 [C].
CE II.61
Edizione: Lanfranchi 1968.
+ In nomine domini Dei et salvatoris nostri Ihesu Christi. Anno ab incarnacione eiusdem Redemptoris nostri DCCCCLXXXII, imperantibus domnis nostris Vasilio et Constantino fratribus [filiis] Romano magnis et pacificis imperatoribus, anno autem imperii eorum post hobitum Iohanni Cymisky undecimo, mense decembris, die vigesimo, indicione un[deci]ma, Rivoalto. Quia tu Iohannes Maureceni[1] monachus religione Christi traditus locum tibi abtum et ceteris secutoribus Christi diu considerans petisti tibi et posteris Chr[ist]o [ser]vituris monachis dari, hoc est aecclesiam Beati Georgii Martiris[2] que semper fuit capelle B[e]ati Marci titulus, ius scilicet nostri palacii, ide[o]que nos Tribunus divina gracia dux Venecie,[3] motus tuis precibus, hortantibus et consencientibus nobis videlicet domno Vitale aegregio patriarcha[4] insimul cum episcopis nostris et cunctis [pri]matibus[5] seu et populo Venecie, quorum manus obtimorum partim ob firmitatis indicia subter adscripte sunt, assensum peticioni tue cum successoribus nostri[s] damus eandem aecclesiam perpetualiter fieri monasterium ad laudem omnipotentis Dei et nostre patrie tuicionem. Ita ut tu omnibus diebus vite tue monachico more v[iva]s, catervam Christo servituram iuxtam discricionem a Deo tibi traditam ibi potestati[v]e hordinare debeas, sine nostra vel successorum nostrorum aut cuiusl[ibet] hominis contrarietate. Cum toto edifitio, libris, thesauro et vinea ibi coniuncta et paludibus rebusque mobilibus et immobilibus ad eam pertinenti[bus], quia ecum est ut Christo famulari desiderantibus libera in omnibus illi serviendi tribuatur facultas. Quicquid autem tu ibi dederis de tuis facultatibus, aut si tu eam melioraveris, nullus in vita vel post transitum tuum inde aliquid requirere presummat, set in dominio eiusdem aecclesie quam deinceps monasterium perpetualiter manendi ordinamus senper maneat, ad succedencium fratrum subsidium. Verum minus molestias aut contrarietates nobis aut successoribus nostris tibi inferentibus prefatum [mo]nasterium relinquere non debeas, set eum possidere, tenere, meliorare et ad cultum divinum proivere iuxta regulam beati Benedicti debeas, sine nostra aut nostrorum vel aliorum hominum contrarietate, ut dictum est. Post tuum vero transitum, potestas inde damus cum successoribus nostris abbati qui ibi per tempora fuerit et ceteris fratribus, ut eorum sit monasterium per successionem et consuetudinem seu regulam ceterorum monasteriorum Dei. Verum, quia ecclesia fuerat pertinens ad dominium basilice Beati Marci que est capella nostri palacii et libera a servitute sancte matris aecclesie [6] volumus ut eadem libertate semper consistat, ut nullus episcopus servitutis usum requirere aut prandia presumat, nisi tantum ut previsorem decet rectitudinem illos tenere doceat et pabulum vite aeterne ministret. Si quis hoc decretum, quod hortacione et consensu predictorum et fidelium nostrorum ob sanctemonialis vite re gulam dilatandam, corrompere voluerit, anathematis pena multetur et insuper componat auri obrizi libras viginti, medietate i[n] camera nostri palac[ii] et medietate in prefato [Dei] monasterio et hec decretus et firmitatis nostre cartula omnibus profuturis temporibus maneat in sua firmitate. Concedimus atque offerimus Deo omnipotenti et in isto monaterio Beati Georgii per commune omnium volumptate illum totum lacum iunctum iuxta vinea, quam tu dedisti in prefato [mo]naster[io], que fuit Domi[n]ico fratri tuo, ubi antea fuit molinum ius nostri palacii, cum totis petris que ibi reiacere videntur, ubi tu aquimolum debeas facere, sicut antea fuit, ad hopus de vestro monasterio perpetualiter manendum, [i]ta ut nullum publicum servicium mollenariis abitantibus tam in ipso, quam in aliis duobus aquimolis positi in rivo Businiaco, quos tu dedisti in iamdicto monasterio, aliquando facere debeat, nisi tantum vigilia per vices suas ad nostrum palacium, secundum eorum consuetudinem. Quod si aliquis eandem aquam quam com[muni] volumptate donavimus in iamdicto monasterio tollere voluerit, aut aliquas contrarietates exinde facere presumpserit, tunc suprascripto prostimo persolvat et quod donavimus sive offersimus per hunc vinculum nostre confirmacionis ibi fìrmiter semper permaneat. Quam scribere iussimus Vitalem presbiterum et notarium nostro. Signum manus suprascripti Tribuni ducis qui hoc decretum fieri iussit et firmavit. Ista est exempla de alio decretum nec ampliavi nec minui.[7] Signum manus Badovario Bragadino consencientis. Signum manus Vitalis Greco consencientis. Signum Iohanni Bembo consencientis. + Ego Marinus episcopus manu mea subscripsi. + Ego Stephanus Stornato manu mea subscripsi. + Ego Petrus Grausoni manu mea subscripsi. + Ego Leo Bragadino manu mea subscripsi. Signum manus Badovario filii Iohanni Badovario consencientis. + Ego Dominicus gratia Dei episcopus manu mea subscripsi. + Ego Iohannes Sirano manu mea subscripsi. + Ego Dominicus Mataduri manu mea subscripsi. Signum manus Iohanni Centrinico consencientis. + Ego Iohannes episcopus manu mea subscripsi. + Ego Iohannes Aurio manu mea subscripsi. Signum manus Dominici Hellaro consencientis. + Ego Iohannes Adoaldo manu mea subscripsi. + Ego Iohannes Mastalico manu mea subscripsi. + Ego Aurio manu mea subscripsi. + Ego Iohannes Bonoaldo manu mea subscripsi. + Ego Albinus manu mea subscripsi. Signum manus Dominici Sylvo consencientis. + Ego Stephanus Coloprino manu mea subscripsi.[8] + Ego Iohannes Vasilio manu mea subscripsi. Signum manus Mauricio Antolino consencientis. + Ego Iohannes Albino manu mea subscripsi. + Ego Dominicus Maureceni manu mea subscripsi. Signum manus Dominico filii Vitali de Castello consencientis. Signum manus Petro Baffuni consencientis. + Ego Iohannes Vassanno manu mea subscripsi. + Ego Dominicus Centranico manu mea subscripsi. + Ego Constantino Dodoni manu mea subscripsi. Signum manus Petri Barbolani consencientis. + Ego Petrus Filorencio manu mea subscripsi. + Ego Dominicus Ursoyolo manu mea subscripsi. + Ego Petrus Andreadi manu mea subscripsi. Signum manus Vitalis Dandulo consencientis. Signum manus Dominici filii Stephano Bonoaldo consencientis. + Ego Iohannes Ursoyolo manu mea subscripsi. + Ego Stephanus Maureceni filius Petro Maureceni manu mea subscripsi. Signum manus Iohannis Cerban consencientis. Signum manus Dominici Brachio Curtulo consencientis. Signum manus Leoni Petrolongo consencientis. + Ego Dominicus Marcello manu mea subscripsi. Signum Dominici Stornato consencientis. Signum manus Ursoni Petrolongo consencientis. Signum manus Dominici Magistri Dimitrii consencientis. + Ego Felix manu mea subscripsi. + Ego Petrus Vitrianicus manu mea subscripsi, + Ego Urso Badovario manu mea subscripsi. + Ego Dominicus Mauro manu mea subscripsi. Signum manus Dominici Matri qui hec consensit. Signum manus Petrus Albani consencientis.+ Ego Petrus Patricio manu mea subscripsi. Signum manus Bono Regini consencientis. + Ego Iohannes presbiter et primicerius aecclesie Beati Marci Evangeliste manu mea subscripsi. + Ego Iohannes Maureceni manu mea subscripsi. + Ego Stephanus Maureceni manu mea subscripsi. + Ego Dominicus diaconus manu mea subscripsi. Signum manus Iohannis Flabiano consencientis. + Ego Dominicus Bradani manu mea subscripsi. + Ego Mauricius Maureceni manu mea subscripsi. + Ego Dominicus presbiter voluntarie et sponte manu mea subscripsi. + Ego Urso Vitriniaco manu mea subscripsi. Signum manus Tribuno Vitrianico consencientis. + Ego Dominicus Maureceni manu mea subscripsi. + Ego Iohannes presbiter Barbaro manu mea subscripsi. Signum manus Iohanni de Sucugullo consencientis. Signum manus Iohannis Flabiano consencientis. + Ego Iohannes Barbolani manu mea subscripsi. + Ego Martinus presbiter et gramaticus manu mea subscripsi. Signum manus Iohannis Armato qui hec consensit. + Ego Urso Vitriniaco manu mea subscripsi. + Ego Dominicus presbiter Barbani manu mea subscripsi. + Ego Martinus presbiter Fundacino manu mea subscripsi. + Ego Petrus diaconus et Gat[ile]sus manu mea subscripsibu. + Ego Dominicus presbiter Tanolico manu mea subscripsi. Signum manus Dominici da Novale consencientis. Signum manus Iohanni de Barina consencientis. Signum manus Iohanni Trodoio consencientis. Signum manus Dominici Magno consencientis. Signum manus Iohanni Autecario consencientis. + Ego Petrus Magistri Dimitrio manu mea subscripsi. + Ego Dominicus Bonoaldo de Metamauco manu mea subscripsi. Signum manus Noheli filius item Noheli consencientis. Signum manus Petro Iustiniano consencientis. Signum manus Martino Caucali consencientis. Signum manus Martino Buessello consencientis. Signum manus Vitalis Contareni consencientis. Signum manus filii Fuscari Nimicani consencientis. Signum manus Petro Kaysolo co consencientis. Signum manus frater eius consencientis. + Ego Georgius Longo manu mea subscripsi de Torcello. Signum manus Dominici fìlii eius consencientis. Signum manus Petro Marcello consencientis. Signum manus Andrea Sesenullo consencientis. Signum manus Stephano Zeno consencientis. Signum manus Iohanni Caraciacanape consencientis. Signum manus Leoni Capello consencientis. Signum Martino Capello consencientis. Signum manus Cypriano filii Marino Cypriano consencientis. Signum manus Iohanni Fundoni consencientis. Signum manus Dominici Mauro consencientis. Signum manus Dominici Fundoni consencientis. + Ego Dominicus Magno manu mea subscripsi. Signum manus Petro Lodoyto consencientis. Signum manus Dominici Vitabio consencientis. Signum manus Dominico co Ruibulo consencientis. Signum manus Petri Bertanico consencientis. Signum manus Zenoni de Castello consencientis. Signum manus Leoni filii Iohanni Sturlato consencientis. Signum manus Hentio filii Iohanni Hentio consencientis. Signum manus Dominici Fiolario consencientis. Signum manus Marino Cyrino consencientis. Signum manus Badovario da Spinale consencientis. + Ego Iohannes Bonoaldo manu mea subscripsi. + Ego Dominicus Florencio manu mea subscripsi. + Ego Petrus Gradonico manu mea subscripsi. + Ego Petrus Ursoyolo.[9] + Ego Urso Matri manu mea subscripsi. Signum manus Dominici Talari[c]o consencientis. + Ego Petrus Badovario manu mea subscripsi. + Ego Iohannes Ursoyolo manu mea subscripsi. Signum manus Iohannis Vigilioni consencientis. Signum manus Petr[i] Rapedello consencientis. Signum manus Iohanni Tanolico consencientis. + Ego Urso Ursoyolo manu mea subscripsi. + Ego Petrus Maureceni filius Petro Maureceni manu mea subscripsi. Signum manus Iohanni Argisi consencientis. [Signum manus] Vitalis Stornabo consencientis. Signum manus Ihoanni Storlato consencinetis Signum manus Petri Entio consencientis. Signum manus Dominici Barbani consencientis. + Ego Dominicus Bono Marifelici manu [mea subscripsi]. Signum manus ominici de Sucugullo consencientis. Signum manus Petro Buzario consencienti. + Ista est exempla de illa alia cartula nec ampliavi nec minui. Ego Vitalis presbiter complevi et roboravi. + Ista est exempla de illa alia exempla cartula vetere quam ego Hieremias presbiter Mannolessus notarius Sancti Marci capellanus exemplavi sicut in ea vidi et legi, nec ampliavi nec minui percurente anno Domini millesimo millesimo sexagesimo tercio, mense setembris, indicione secunda. S. T. Ego Hieremias presbiter et notarius complevi et roboravi.
NOTE STORICHE
[1] Il monaco Giovanni Morosini è da alcuni identificato con l’omonimo personaggio che, stando al racconto di Giovanni Diacono, avrebbe accompagnato nel 978 il duca Pietro I Orseolo presso il monastero di San Michele di Cuxà sui Pirenei per assumere l’abito monastico. Cracco 1992, p. 934. Su di lui si veda Stoffella 2012, pp. 138-140.
[2] Sul monastero di San Giorgio Maggiore di Venezia, uno dei più antichi e sicuramente il più importante istituto monastico della laguna, si vedano Spinelli 1987 e Pozza 1998.
[3] Su Tribuno Memmo/Menio si veda documento Venezia 24 e nota 1.
[4] Su Vitale III Candiano, figlio di Pietro IV e patriarca di Grado, si veda documento Venezia 26 e nota 9.
[5] Sull’assemblea pubblica veneziana, la sua articolazione e la sua funzione si veda la nota 3 del documento Venezia 7.
[6] Tradizionalmente questo passo viene assunto a prova dell’indipendenza della cappella palatina di San Marco da ogni autorità ecclesiastica ab origine, anche se tale indipendenza è testimoniata dalle fonti solo a partire da un periodo più tardo. Certo è che San Marco in quanto chiesa di proprietà laica, ovvero del palazzo ducale, godette di una certa autonomia, non discostandosi però molto in questo dalle altre chiese private del IX e X secolo documentate nel territorio del ducato. Su tutta la questione si veda Rando 1994, p. 60-62. Sulla fondazione di San Marco si veda documento Venezia 4 nota 12.
[7] Come fa intendere il dettato del testo, il decreto originale fu scritto dal notaio Vitale e poi da lui stesso copiato in un momento imprecisato. L’ordine dei sottoscrittori nella copia autentica conservatasi è piuttosto confuso, poiché il copista per mancanza di spazio trascrisse gruppi di nomi in spazi del supporto scrittorio via via rimasti liberi. In totale le sottoscrizioni ammontano a circa un centinaio. Per il fac-simile dell’escatocollo si rimanda alla riproduzione edita in Lanfranchi 1968, p. 20.
[8] Il ducato di Tribuno Memmo sarebbe stato attraversato da conflitti assai violenti fra le famiglie aristocratiche dei Morosini e dei Coloprini, che si contendevano il favore del duca. Si veda per gli avvenimenti di questi anni Ortalli 1992, pp. 769-771. Il presente privilegio in favore della famiglia Morosini, nella persona del monaco/abate Giovanni, segnerebbe l’avvicinamento del duca a questa famiglia. Alcuni storici hanno voluto vedere nella presenza tra i sottoscrittori del privilegio di un membro della famiglia dei Coloprini la prova di una tregua, se pur momentanea, nella rivalità tra le due fazioni. Castagnetti 1992b, p. 627.
[9] È possibile che questo Pietro Orseolo possa identificarsi con il futuro duca Pietro II Orseolo. Si veda documento Venezia 31 e nota 3.
Presentazione Documenti Veneziani: Introduzione
Indice
Documenti Veneziani: Venezia 2
Documenti Veneziani: Venezia 3
Documenti Veneziani: Venezia 4
Documenti Veneziani: Venezia 5
Documenti Veneziani: Venezia 6
Documenti Veneziani: Venezia 7
Documenti Veneziani: Venezia 8
Documenti Veneziani: Venezia 9
Documenti Veneziani: Venezia 10
Documenti Veneziani: Venezia 11
Documenti Veneziani: Venezia 12
Documenti Veneziani: Venezia 13
Documenti Veneziani: Venezia 14
Documenti Veneziani: Venezia 15
Documenti Veneziani: Venezia 16
Documenti Veneziani: Venezia 17
Documenti Veneziani: Venezia 18
Documenti Veneziani: Venezia 20
Documenti Veneziani: Venezia 21
Documenti Veneziani: Venezia 22
Documenti Veneziani: Venezia 23
Documenti Veneziani: Venezia 24
Documenti Veneziani: Venezia 25
Documenti Veneziani: Venezia 26
Documenti Veneziani: Venezia 27
Documenti Veneziani: Venezia 28
Documenti Veneziani: Venezia 29
Documenti Veneziani: Venezia 30
Documenti Veneziani: Venezia 31
Documenti Veneziani: Venezia 32
Documenti Veneziani: Venezia 33
Documenti Veneziani: Venezia 34
Documenti Veneziani: Venezia 35
Documenti Veneziani: Venezia 36


