In nomine Domini, amen. Dum nos Leo summus pontifex et universalis papa quartus, constitutus in beati Petri apostoli cathedra una cum gloriosissimo et piissimo Lodoyco Lotharii filio imperatore augusto, presentibus pluribus archiepiscopis, episcopis, abbatibus sinodalem habentes concilium, essemus Rome videlicet in ecclesia beati Petri apostolorum principis, advenit in presentia sacri concilii Senensis Ecclesie episcopus nomine Cancius et retulit qualiter iam sepe petierat apud iam dictum Lotharium, epistolis Adriani pape spetialiter conscriptis^a, quatenus secundum recti iudicii censuram inter Senensem Ecclesiam et Petrum^[2] Aretine Ecclesie episcopum de ecclesiis seu baptisteriis et monasteriis, que infra comitatum Senensem sunt, cum eorum pertinentiis, unde iam multis vicibus prolixa fuerat contentio, finitivam secundum canonicam autoritatem perciperet sententiam. Tunc nos Leo summus pontifex ita diximus: “Et quoniam sacerdotali officio, quamlibet meritis fungimur non equis, oportet nos spetiali mucrone talium altercationum, que veternosi serpentis seva aguntur astutia, funditus incidere et stirpare, iudices, ne forte discordia ibi vigeat, ubi intemerate pacis debent consistere bona”. Simul omne concilium, iusta, inquit, et vera catholica et apostolica diffiniuit censura. Tunc Cantius episcopus, manibus decretalia et iudicata tenens, ubi finitiva^b sententia facta fuerat ex auctoritate Adriani summi pontificis et uniuersalis pape (et Constantini), queritando dixit: “Frater et coepiscopus meus Petrus Aretine Ecclesie Senensis Ecclesie parrochias atque diocesim perverso ordine et contra canonicam regulam invasit et per vim detinet. Tunc nos et Lodovicus imperator in presentia magni concilii decretalia ab episcopo Cantio ostensa relegi iussimus. His igitur perlectis, nos Leo summus pontifex sic ad universam plebem loqui exorsi sumus: “Quantum enim precellit dignitas omnium ordines dignitatum superna dispensatione animarum nobis credita, tanto amplius cogimur quique pre ceteris solvere rationes. Aliud est enim unumquenque sui curam gerere, aliud ouilis dominici cura regimen tenere. Quapropter canonicam sequentes doctrinam dissenssiones atque discordias sacerdotum apostolica nos premonet obviare censura, redemptoris nostri sequentes precepta docentis: «Pacem meam do vobis, pacem relinquo vobis. In hoc enim congnoscent omnes quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis ad invicem». Pretiosi enim pedes evangelizantium pacem evangelizantium bona gratia Sancti Spiritus, inquit. Quatinus ubi orta fuerit immoderata questio, spirituali debeat mucrone amputari, ne adolescat et Christi concutiat plebem, et ne crescente discordia fideles delinquant, sed potius apostolicis monitis parentes, omni sorde perdita, pura frumenta in horreo Domini recondere valeamus. Igitur dum per aliquot iam lapsos annos Langobardorum gens diversa arripiens territoria invasa desolabatur loca, contigit et dioceses episcoporum alterum alterius inuadere et temerario ausu immoderate eas detinere atque in magno nunc usque permanent errore, et ignorantes canonum diffinitiones alterutrum anelantes arripere parrochias periurii reatus incurrunt. Insuper callida versutia inter se dimicantes peiora peragunt exitia, errore ita in malum incidunt, piaculi facinus, dum procul abiciunt canonum censuram, transgredientes sanctissimorum predecessorum nostrorum pontificum decreta canonicis auctoritatibus fulcita. Propterea talia inhibentes apostolica institutione una cum gloriosissimo et piissimo domino imperatore nostro Lodovico et sanctissimis episcopis in corona huius sacri concilii residentibus, apostolice constitutionis privilegio promulgantes sancimus, ut, sicut canonice in decretis consistunt secundum territoria seu pertinentias civitatum, sic parrochias seu dioceses ad disponendum episcopos tenere censemus, observantes canonicam censuram que ait episcopum non licere alienam parrochiam propria secta pervadere. Et iterum episcopus alienam civitatem que non est illi subiecta non invadat, nec ad ullam possessionem eius accedat, quoniam ad rem non pertinet, nec constituat presbiteros aut diaconos alteri episcopo subiectos nisi forte ex consensu et voluntate regionis episcopi. Si quis autem tale aliquid facere temptauerit, irrita sit eius ordinatio, coepiscopus coherceatur a synodo et sicut precessoris nostri beati Celestini pape continent constituta, ut sit contemptus unusquisque episcopus sue civitati concessis limitibus, alter in alterius provincia nichil presumat. Ita et nos beati Petri apostolorum principis, cuius vicem quamuis immeriti, Deo dignante, gerimus sumentes auctoritatem decernimus, ut, sicut statutum est, unusquique episcopus parrochias suas seu dioceses iusta limites sue civitati pertinentes, imperturbate possideat sub divini iudicii obtestatione et anathematis interpositione^c”. Dum igitur nos Leo summus pontifex sancte adhortationis sermonem clauderemus, decretalibus supranominatis per ordinem ostensis et relectis, tunc Petrus Aretine Ecclesie episcopus dixit Cantio episcopo: “Ista tua decretalia et iudicata, que hic ostendisti, nullam possunt inferre iacturam mee Ecclesie neque dispendia, quoniam nos et antecessores nostri monasteria et baptisteria cum eorum oraculis seu pertinentiis seu adiacentiis, que infra fines comitatus Senensis sunt constituta, unde tu, frater et coepiscope, adversum meam Ecclesiam queris, possessa habemus amplius quam quadraginta annos”. Tunc Cantius episcopus ad hec: “Semper enim, inquid, monasteria et baptisteria, que infra fines Senensis comitatus sunt, parrochie mee ecclesie fuerunt et sunt, et crisma ibi dedimus, et consignationem fecimus, presbiteros et diaconos ego et antecessores mei ibi ordinavimus et ecclesias consecrauimus; sed tu, frater, callide ac fraudolenter predicta monasteria seu baptisteria, contra sacrorum canonum instituta, usurpasti”. Petrus vero episcopus civitatis Aretine hoc audiens dixit: “Vere enim monasteria seu baptisteria, que infra fines tui commitatus sunt, unde adversum nos queritis, a tempore Longobardorum Ecclesia sancti Donati paruerunt; nam et iudicatum^d habeo quod tempore Liutprandi regis Longobardorum a tuis predecessoribus causata ad mee Ecclesie utilitatem convicta fuerunt; et preceptum exinde habeo, quod Carolus rex confirmauit in Ecclesia sancti Donati^e, sed hic modo pre manibus non habeo, quoniam super hac re altercationem hic habere non arbitrati fuimus. Indutias et spatium a sacro concilio peto, donec, Aretium celeriter petens, assertionis mee iudicatum atque preceptum quemadmodum pollicitus sum in conspectu domini mei summi ponteficis atque imperatoris piissimi ac totius concilii ostendere possim”. Tunc Leo pontifex et universalis papa et Lodovicus piissimus imperator ex decreto totius concilii utrisque partibus indutias usque ad .XII. dies contulerunt, quatinus unusquisque eorum in predicto spatio quicquid firmitatis per preceptorum sanctiones seu decretorum institutiones haberet deferret, nec non et testes ydoneos de propria Ecclesia unusquisque ad indaginem veritatis secum duceret. Finitis igitur date indutie diebus, Petrus episcopus Aretine Ecclesie et Cancius episcopus Senensis in presentia nostra et imperatoris Lodouici piissimi augusti pariter venerunt, et in conspectu eorum episcoporum, quorum nomina subter adnexa sunt^[3]: Iohannes archiepiscopus civitatis Rauenne^[4], Ambrosius episcopus Luccensis Ecclesie^[5], Oschisi episcopus Pistoriensis^[6], Donatus episcopus Fesulane civitatis^[7], Iohannes episcopus Pise^[8], Andreas episcopus Vulterranensis ciuitatis^[9], Taciprandus episcopus civitatis Clusine, Otho episcopus Rosellensis^[10], Tanimundus episcopus Suanensis^[11], Petrus episcopus civitatis Orbevetane, Iohannes episcopus Tuscanensis, Iohannes^[12] episcopus Centumcellensis, Petrus episcopus Spolitinus, aliique plures. In predictorum itaque presentia ambo episcopi, hoc est Cantius episcopus Senensis et Petrus Aretine Ecclesie, cum sanctionibus preceptorum atque institutionibus decretorum, idoneis testibus ex utraque parte, ut impetratum fuerat, adhibitis, iterum coronas ancta concilii in eadem ecclesia beati Petri apostolorum principis, ubi prius fuerat, residentibus autem nobiscum in concilio et volentibus tante altercationis litigium rectissima lance pensare et libratum aequitatis termine finire, ecce Petrus Aretine ecclesie episcopus, decretalia atque precepta, iuxta quod promiserat, manibus retinens, ex iussu nostro et augusti Lodovici piissimi Ioseph archicapellano tradita sunt ad legendum^f. Cumque perlecta fuissent in conspectu magni concilii, Lodovicus imperator sic in aures totius ecclesie contionatus est: “Et quoniam uniuscuiusque rei possessio talis debet esse, ut principium possessionis in se nullam habeat vitium, liquido colligere possumus, dum constat has parrochias Ecclesiam Aretinam ex tempore Longobardorurn tenuisse, tantummodo non sibi sufficere possessionis oppositionem, dum ante quam Longobardorum gladius Italiam populando devastaret, Romanis imperatoribus tranquille pacis felicitate orbem regnantibus, Senensis Ecclesia, sicut onos antiquus statuit, easdem parrochias rexit et tenuit”. Tunc omne simul concilium verum et probabile laudeque dignissimum imperatorem protulisse acclamabat. Ad hec Petrus episcopus inquit: “Et quoniam imperatoria maiestas et apostolica sublimitas, non solum scriptorum verum etiam testium, iussit in hoc testimonium adhiberi, iubeantur illi sacerdotes testimonii veritatem proferre, qui in eisdem inhabitantes parrochiis incorruptam veritatem antiquorum relatione hominum per parentele gradus insigniter didicerunt”. Tunc nos Leo pontifex universalis papa et Lodovicus imperator iussimus exhiberi sacerdotes aliosque fideles, qui subter notati sunt, in conspectu magni concilii. In primis venit Gisalprandus de plebe sancti Quirici in Ausinna^[13], Atripaldus presbiter et monachus de plebe sancti Stephani de Acinnano^[14], Gisilari archipresbiter de plebe sancte Marie in Pava^[15], Adalprandus presbiter de plebe sancte Marie de Saltu^[16], Lanfredus presbiter de plebe sancte Marie de Cusuna^[17], Bonolinus archipresbiter de plebe sancti Viti Vitiliano^[18], Agiprandus archipresbiter de plebe sancti Andree in Alcino^[19], Liucari presbiter de plebe sancte Marie in Sexta^[20], Alipertus archipresbiter de plebe sancti Donati de Tiliano^[21]. “Hii sunt mei archipresbiteri de iam dictis plebibus” dixit Petrus Aretinus episcopus. Tunc nos Leo papa iussimus librum evangeliorum in medio concilio poni simulque sancte crucis vexillum inhibi collocari atque post hec sic fati sumus: “Audite vos sacerdotes, quibus reddendi testimonium facultas a sacratissimo concilio tributa est, in virtute obedientie et sub obtestatione divini iudicii vobis precipimus, ut incorruptam veritatem nobis de hac re dicatis”. Primus ergo omnium Giselprandus iam dictus archipresbiter ait: “Quoniam nefarium est sub tanta obtestatione veritatem reticere, et sacrilegium esse arbitror in conspectu huius sacri concilii falsum testimonium dicere, idcirco que a meis parentibus didici et ego ipse, cum sim fere nonagenarius, memini absque falsitatis colore narrabo. Scio namque secundum meorum parentum relationem Senensem Ecclesiam usque Longobardorum tempora predictas parrochias inconcusse et absque ullo litigio tenuisse; set eorum iniquus gladius cuncta diripiens, subtractisque habitatoribus, terram multis populis refertam reduxit in solitudinem. Contigit denique ex illius temporis desolatione, inuasione callida alter episcopus alterius parrochias, nefario ausu, temerarie inuasisse et inuasas totis viribus detinere. Sic namque Senensis Ecclesie ab Aretina accidisse scimus; quamlibet Petrus Aretinus episcopus nos huc sui causa duxerit, tamen veritatis rationem celare nefas esse credimus; ita, nimium re in ambiguo posita, utrisque Ecclesiis parere, alteri quidem ex necessitate, alteri ex voluntate, predictas parrochias meminimus; Senensi quippe ex voluntate, Aretine ex necessitate. Constat nos census Senensi usque hodie redidisse Eclesie et constitutum servitium et chrisma ab eadem ecclesia accepisse, consacrationemque diaconorum et presbiterorum hactenus ab ea sumsisse; Aretine vero Ecclesie armorum viribus concussos servitium nos coacte exhibuisse non negamus. Nunc igitur apostolica sublimitas et imperatoria maiestas nos nostrasque parrochias a tali periculo eripiat, et ex huius sacri decreto concilii statuat Ecclesie posthac libere et inconcusse nos servire oporteat”. Tamen hoc sicut unum tunc sigillatim unusquisque eorum interrogatus testimonium Gisalprandi asserebat verissimum. Atripaldus presbiter et monachus de plebe sancti Stephani de Acinnano, ut Gisalprandus, ita testatus est. Gisalari archipresbiter de plebe sancti Petri de Pava^[22] similiter dixit. Adalprandus archipresbiter de Saltu similiter professus est. Bonalinus archipresbiter de plebe sancti Viti similiter dixit. Alipertus de plebe sancti Donati similiter dixit. Agiprandus de plebe Sancti Andree similiter dixit. Lamfredus archipresbiter de plebe sancte Marie de Cusuna similiter dixit. Liucari archipresbiter de plebe sancte Marie de Sexta similiter dixit. Omnes itaque, ac si uno ore, Senensi Ecclesie predictas parrochias pertinere et rectissimo iure parere constanter asserebant. Petrus vero hec audiens predictos sacerdotes testimonium ferentes periurii reatum incurrisse arguebat. Tunc, iubentibus nobis ac piissimo imperatore et universo concilio, iuraverunt omnes predicti sacerdotes, quod in testimonio predicte litis vera et probabilia narraverunt, et, sicut dixerant, se habet veritas. Tunc nos Leo summus pontifex sic ad Petrum episcopum et ad omne concilium affati fuimus: “Nunc oportet nos, fratres karissimi, equitatis lance pensare, quoniam eorum assertione, quorum testimonio iste noster frater Petrus victoriam sue Ecclesie adipisci sperabat, Senensis Ecclesia triumphum sui certaminis est consecuta”. Ad hec universum collegium dixit: “Liquido patet prenominatas parrochias Senensis Ecclesie esse, quoniam eiusdem commitatus limitibus prenominate parrochie circumdate sunt, et testium verissimorum assertio clamat, et scripta sanctissimorum pontificum hoc roborant. Iubeat ergo vestra sanctitas et imperatoria maiestas Senensi Ecclesie ea que sua sunt restituere, quatinus, discordia de medio sublata, unusquisque eorum posthac, sicut in canonibus statutum est, sibi subiectas parrochias regat, nec ad vicinam diocesim sui fratris ullo modo accedere presumat”. Tunc Cantius episcopus dixit omnibus: “Sunt mihi adhuc testes ydonei, quos de mea civitate huc duxi, quibus proposite altercationis patet ambiguum, qui antiqua relatione nobilium parentum, quicquid inde est insigniter noverunt; hii si introducti fuerint, veritatem nullo modo celabunt”. Tunc ingressus Villeradus bone memorie Taciprandi^[23] filius et Guntheramus filius quondam Sicheradi Granonis, qui erant milites regis, et Lanfredus miles predicti episcopi Aretini. Et Villeradus, sub testatione divini nominis a nobis interrogatus, dixit: “Scimus igitur quoniam predicte plebes et monasteria iuxta relationem antiquorum nostrorum parentum Senensi Ecclesie fuerunt; consignationem et ecclesiarum consecrationes et presbiterorum ordinationes episcopos Senensis Ecclesie ibi fecisse vidimus. Nullum inhibi fuisse litigium manifesta ratio docet, nisi ab ingressu gentis Longobardorum in Ytaliam; Senensis quippe Ecclesia usque ad eorum tempora inconcusse predictas parrochias possederat”. Reliqui vero omnes, dum sigillatim interrogati fuissent, testimonium veriratis Villeradum protulisse testati sunt. Illi vero una voce testimonium verum proferentes, sacrosanctis evangeliis in medio positis tactis, iuraverunt quod hec prenominate parrochie ita Senensis Ecclesie sunt proprie, quod Ecclesie Aretine recto iure non pertinent. Hoc sacramento expleto, nos Leo summus pontifex diximus Petro episcopo: “Oportet te, frater Petre, iam nunc tuis tantummodo parrochiis esse contentum, et ab illicita presumptione cessare et penitentiam de hac iniustitia sumere, aut si quid ad opponendum potes quod utile sit adhibere; nam nichil vanum neque superfluum aut quod a veritate sit alienum hoc sacrum recipit concilium”. Petrus vero episcopus inquit: “Iusta examinatione vestra sanctitas litigium nostrum pensauit, neque in ambiguo, quod a uobis hic definitum est, pono, nam neque aliorum presentiam hominum, quibus uos magis credere possitis, exhibere valeo, neque aliorum scriptorum decreta preter ea, que a me hic sunt ostensa”. Ad hec imperator: “Constat”, inquit, “evidenter Petrum episcopum superatum, quoniam testimoniis eorum, a quibus se salvari putabat, Senensis Ecclesia victoriam est consecuta”. “Iustum est”, inquit, “ut posthac sileat, neque amplius huius rei altercationem adire presumat. Superfluum est enim ut, cum sue civitati parrochias subiectas teneat, ad alterius episcopi diocesim illum temerario ausu transire. Quapropter uolumus, ut hoc sacrum et uenerandum concilium ita huius litis altercationem equissimo termino includat atque diffiniat, quatinus futuro tempore nulla possit inter eos scrupulositas remanere”. Tunc imperator, relictis nobiscum missis suis ad istam causam finiendam, idest Ioseph^[24] arcicappellano, Angelberto^[25] archiepiscopo, Notingo^[26] episcopo et Adelchisi^[27] comite, a concilio dessessit. Remanserat autem Cantius cum duodecim ydoneis sacerdotibus, quorum non fuerat adhuc in testimonio iusiurandum receptum. Tunc iurauit Cantius cum duodecim sacerdotibus, quod in sacramentis supradictorum testium veritas absque ullo dolo versata est. Tunc omne concilium similiter exclamavit: “Iubeat ergo apostolici culminis sanctitas ex totius concilii decreto predictarum parrochiarum, quas temere invasit, Petrum episcopum refutationem Senensi Ecclesie facere ac deinceps super hac re penitus silere. Tunc iubente apostolico et legatis imperatoris ac universo concilio, postposuit ac refutavit Petrus episcopus Senensi Ecclesie parrochias supranominatas, quas illicite et nefario ausu invaserat. His igitur ita expletis, nos Leo summus pontifex sic dicendo diffiniuimus: “Oportunum itaque valde reor in huius litigii diffinitione auctoritatem nostram accomodare atque sub anathematis interpositione equissima ratione finitum litigium hinc inde sopire, ne forte in futuro tempore aliquis pravitate plenus, quod modo iuste et canonice a nobis diffinitum est, audeat violare; nam firmum et stabile in Senensi manere Ecclesia sancimus quicquid per testium indagationem eidem pertinere Ecclesie comperimus. Si igitur, quod absit, huius nostri priuilegii decretum aliquo tempore quilibet violare temptaverit, sive clericus sive laycus sive dignitate preditus sive honoribus decoratus aut quelibet magna parvaque persona, sciat se auctoritate domini nostri Petri apostolorum principis omni onore privatum atque anathematis Moranatha vinculis innodatum, et cum Iuda proditore domini nostri Iesu Christi et Anna Saffira^g perpetuo supplicio deputatum. Et quoniam in Dei sumus nomine collecti, Deus vere inter nos esse creditur, cuius auxilio, quicquid agimus uel diffinimus, credimus esse fulcitum; idcirco predicte maledictionis se vinculo innodat quisquis violare temptauerit quicquid a nobis est, Deo auxiliante, decretum.
Leo Dei gratia catholice et apostolice Romane Ecclesie episcopus huius iudicati decretum propria manu roboravi.
Notingus episcopus Parisii^h subscripsi.
Iohannes episcopus Pise subscripsi.
Dominicus episcopus Centumcellensis subscripsi.
Ambrosius episcopus Luccensis subscripsi.
Andreas Wulterranensis episcopus subscripsi.
Petrus episcopus Orbiuetanus subscripsi.
Ioseph archicappellanus domini imperatoris subscripsi.
Oschisi episcopus Pistoriensis subscripsi.
Taceprandus episcopus Clusensis subscripsi.
Iohannes episcopus Tuscanensis subscripsi.
Iohannes archiepiscopus Rauenne subscripsi.
Donatus episcopus Fesulanus subscripsi.
Otto episcopus Rosellensis subscripsi.
Petrus episcopus Spoletanus subscripsi.
Angelbertus archiepiscopus Remensisⁱ subscripsi.
Gerardus^[28] episcopus Florentinus subscripsi.
Tanimundus episcopus Suanensis subscripsi.

NOTE STORICHE