Placiti Veneti: Veneto 4
845 febbraio 26, Trento
Di fronte al messo regio Garibaldus, al rappresentante del duca, all’arcidiacono di Trento, all’arcidiacono di Verona, a sette scabini e a quattro sculdasci, il monastero di Santa Maria in Organo, rappresentato dall’abate Audibertus e dal suo avvocato Anscausus accusa Lupus Suplainpunius e altri uomini che risiedevano sulle terre di proprietà del monastero nella Val Lagarina, di non compiere le prestazioni di lavoro dovute in base alla loro condizione personale di dipendenza. Al termine della seconda seduta del processo, nella quale il tribunale aveva in parte mutato la sua composizione, si decide che gli accusati, che rivendicano la propria libertà personale, dovevano prestare le opere richieste, non per la loro condizione personale, ma per quella delle terre che lavoravano.
Originale, in Verona, Archivio di Stato, Pergamene, S. Maria in Organo, app*. 11 [A].
Edizione: ChLA², LIX, n. 17, Manaresi, 49.
+ In nomine domini et salvatoris nostri Iesu Christi. Dum ad excellentissimam potestatem domni Hludovuichi gloriosissimi regis domni Hlotharii imperato[ris filius] proclamandum et dicen[dum] venisset Audibert abba monasterie Sancte Marie, quod est situm non longe a civitatem Veronam ad portam Organi[1], quod: “[Ho]mines pertin[entes suprascripto mo]nasterio seo sin[odochio] Sancte Marie, que edificavit bone memorie Lupo dux[2] cum coniunge sua Ermilenda, qui pertinet a suprascripto monasterio, qui commanen[t in co]mmitatu [Tridentino, deberen]t facere hoper[as et alium] servitium per conditionem a partem suprascripti monasterii; modo se inde suptraunt [de ip]sas hoperas vel servitium, nescio [pro qua rem; unde in ipso comitatu iustitia] minime habere pot[uimus][3]”. Tunc predictus rex de suis presentiis missum suum Garibaldum[4] palatinum iudicem illuc direxit ad ipsam suprascriptam [causam] inquirendum [et e]ide[m] abba[ti i]ustitiam fatiendum; tu[nc coniungens] se suprascriptus [G]aribaldus missus atque iudex in civitatem Tridentina curtem ducalem cum Paulitione misso do[mni Liutfridi duci[5]] atque [loco]posito, hubi ade[rant cum eis Corentianus de March]a, alius Corentianus de Clauze[6], Hagilo de Prissianum[7], Aledeo de Miliano[8], Aldo de Feltres[9], Launulfus de Baovarius[10], Fri[.]anu[s… s]cavinis[11], Huer[ini, Adelald, Starchifrido, Regimpal]dus sculdassiis, Andreas[12] archidiaconus de civitatem Tridentum, Audo[13] archidiaconus de Verona, Issardus vassus domni Liutfridi duci, Autpertus, Petr[us de Vi]lla[14], Yihso d[e Marcus[15], Blandus de Civitia]no[16], Todo, Avardus de Pergines[17], Corentianus de ipso loco, Gaidris, Ortari de Fornaces[18], Andelbertus, Giso de Prissianum, Hodo de Miliano, [Andelbertus de Villa, Heribertus, Petrus de] Marcus et aliis vassi domnicis[19] tam Teutisci quam et Langobardi ad singulorum hominum causas audiendum vel deliberandum. Ibiqu[e veniens ad eorum presentia Audibertus abba] un[a cum] Anscauso[20] advocato suprascripti monasterii proclamandum et dicendum contra Lupone Suplainpunio[21] filius quondam Lupardo de Tilliarino quia: “Iste [Lupo Suplainpunio nominatus, bi]savius et avius et pater tuus tempore Langobardorum et Franccorum et tu ipse moderno tempus infra tregintam annos fecistis hoperas per conditionem ad partem Sancte Mariȩ; [nescio pro qua causa, modo te] suptrais, et ipsas hoperas minime facis”. Ad ec respondebat Lupo: “Non est ita veritas, quod ego aut parentes mei ad partem Sancte Marie hoperas per conditionem fecissemus, nisi [quod comendavimus nos] Ariperto abbati[22]”. Tunc nos suprascripti scavini interrogavimus ipso Lupone si potuisset probare sicut ipse dicebat, et ipse dixit, quod sic potuisset: tunc nos suprascripti scavinis iudicavimus u[t daret Lupo vuadiam] de consignatione, et posuit fideiussores Dagipertum et Lubarium, et poseurunt constitutum placitum in civitatem ad suprascriptam curtem ducalem. Iterum interpellavit Anscausus advocatus suprascripti mon[asterii Martinum et] Gundaldum germanis de Avi[23] quod ipsi et parentes eorum similiter ad partem monasterii Sancte Marie hoperas per conditionem facere deberent, et ipsi respondentes dixerunt: “Non est ita quod dici[tis, quod nos aut par]entes nostri operas per conditionem, neque per personas, neque per res ad partem Sancte Marie operas fecissemus nisi per commendationem per liberos homines. Tunc interrogavimus eos nos suprascripti scavinis, si [putuisse]nt [proba]re, et ipsi dixerunt quod sic potuissent; et fecimus eos dare vuadiam de consignatione, et poseurunt fideiussores Yihsone[24] et Anscausum de constitutum ad suprascriptam curtem. Similiter in ipso placito interpella[vit suprascriptus An]scausus, Vitalem de Murrius[25], Maurontonem de Castellionem[26], Brunarium, Bonaldum et Honoratum germanis de Tilliarno[27] dicendum: “Et vos similiter et parentes vestri operas per conditionem fecistis [et f]acere debetis ad partem Sancte Marie; nescio pro qua causa, modo facere distullistis”. Ad ec ipsi respondentes dixerunt: “Non est veritas, quod nos aut parentes nostri aliquando operas fecissemus neque [per c]on[ditionem], neque per alia aliqua causa, sed semper nos et parentes nostri in liberam potestatem sum[us] et esse debemus ”. Dum nos suprascriptis scavinis taliter audivimus, iudicavimus eis ut darent vuadiam de consi[gnatione], quod ita fecerunt, et posuerunt fideiussorem Launulfum, et posuerunt constitutum similiter ad suprascriptam curtem. [Po]sito autem constituto, iterum coniungentes nos in civitatem Tridentinam ad curtem ducalem nos suprascriptus Garibaldus missus et Paulitius locopositus, seo suprascripti scavinis et sculdassiis et ceteri plures homines, ibique nostro in presentia coniungentem se Audibertum abbate[m] simul cum Anscauso advocato suprascripti monasterii, nec non ex aliam partem ipsis suprascriptis homines cum quibus pars monasterii altercabant. In primis interrogavimus nos suprascriptis scavinis et auditores Lupone Supplainpunio, si aberet paratos ipsos testes sicut vadiam dedit, et ipse dixit quod sic aberet, et presentavit suos testes, idest Launulfum[28] et Iohannem de Baovarius, Gisempertum de Lanzimas[29]; dum suprascripti testes in nostra presenti[a presen]tati fuissent, sic nos iudices ipsos testes unum ab alio separari fecimus et minutius atque diligenter inquisivimus. In primis Launulfus dixit: “Scio de ista contentione que abet iste [An]scausus advocatus de sinodochio Sancte Marie cum isto Lupone Suplainpunio facientem operas ad partem Sancte Marie de ipsas res ubi resedebant per conditionem, tam isto Lupone Suplainpunio quam et parentes eius, absit quod de personas suas, nisi de ipsas res ubi resedebant”; Iohannes, Gisempertus similiter dixerunt sicut et Launulfus dixit . Post hoc testimonium dictum interrogavimus nos suprascripti scavini Anscauso advocato, si habuisset testes contra opponendum nostrisque presentasse presentiis, [q]uibus Anscausus advocatus dixit: “Sic habemus, tamen non est nobis necessum, quia isti testes magis testificant de ipsas res ad partem monasterii de sinodochio Sancte [M]ari[e], quam ad partem istius Luponi Suplainpunio”. Sic fecimus nos suprascripti scavini predictos testes a nostris presentiis unumquisque manum suam super sancta evuangelia ponere, et iuraverunt ut qualiter de ipsa causa testimonium dixerunt sic fuisset veritas; et Lupo Supplainpunio iuravit et confirmavit testes suos ut qualiter testes eius de ipsa causa testimonium dixerunt sic fuisset veritas. Post hunc sacramentum factum et omnia veritate per ipsos testes inquesita, tunc apparuit nobis iudicibus recte et iudicavimus ut pars suprascripti monasterii Sancte Marie aberet ipsas res qualiter testes eius testimonium dixerunt, ut lex est, et finitum est. In ipsum placitum conpellavit Anscausus advocatus suprascripti monasterii Martinum, Gundaldum, Vitalem, Maurontonem, Brunario, Bonaldum, Honoratum: “Mittite nobis rationem de ipsas operas, unde vuadiatum abemus”. Quos interrogavimus nos suprascriptis scavinis et auditores ut si et ipsi aberent sua testimonia, sicut vuadiam dederunt, qui dixerunt: “Voluimus abere, sed non possumus”; et interrogavimus eos iterum atque iterum pro qua re ipsa testimonia abere non potuissent, et ipsi dixerunt: “Pro ideo non possimus quia fatiebamus operas ad radere et portabamus pastas ad Veronam et alias ambassias quas nobis mandabant da partem Sancte Marie”. Et interrogavimus eos nos suprascripti scavinis, ut si pro personis suis aut pro rebus ubi residebant ipsas operas et ambassias facerent; qui manifestaverunt et dixerunt quod pro ipsis rebus ubi residebant ipsas operas vel ambassias facere deberent. Nos quidem suprascriptis scavinis vel auditores, dum taliter eos manifestantes audissemus, sic iudicavimus ut pars Sancte [M]arie ipsas res aberet; et finita est ipsa intentio. Unde qualiter acta vel deliberata est causa anc paginam iudicati Grimualdum notarium scribere monuimus ut futuris temporibus exinde nulla amplius oriatur intentio. Quam enim paginam iudicati scripsi ego Grimualdus notarius civis Tridentine[30] per ammunitione de suprascriptis scavinis, anno dominorum nostrorum Hlottarii invictissimi imperatoris anno vicesimo quinto et domni Hludovuichi filii eius gloriosissimi regis anno quinto, sup die vicesimo sexto de mense februario, inditione octava, feliciter[31]. [+] Ego Paulicius in his hactibus interfui manu mea subscripsi et iudicium dedi. [+] Ego Aldo[32] in his hactibus interfui et iudicio dedi et manu mea subscripsi. [+] Ego Petrus in his hactibus interfui et manu mea subscripsi. Signum + manus Corentiano de Marcha scavino qui in is actibus interfui et iuditio dedi et mano sua posuit. Signum + manus Alliberto de Garda scavino, qui in is actibus interfui et iuditio dedi et mano sua posuit. Signum + manus Frittari scavino qui in is actibus interfui et iuditio dedi et mano sua posuit. Signum + manus Erlulfo[33], signum + manus Adelald, signum + manus Starchfrido sculdassis, qui in is actibus interfuerunt et manus suas posuerunt. Signum + manus Gundelberto de Marcha, signum + manus Autperto, signum + manus Sivero, signum + manus Blando, signum + manus Yisoni, signum + manus Andelberto, signum + manus Heriberto, signum + manus Petro, signum + manus Ortari, signum + manus Lampaldo, signum + manus Stabili, signum + manus Sigifrido, signum + manus Sigoni, signum + manus Gumpaldo, signum + manus Teuterich, signum + manus Riperto, qui in is actibus interfuerunt et manus suas posuerunt. Ego Andelbertus interfuit, manu mea subscripsi. Ego Giso interfui, manu mea subscripsi. + Ego antedictus Grimualdus notarius hac notitia iudicati per iussione et ammonitione de suprascriptis iudices et scavini scripsi et conplevi[34].
NOTE STORICHE
[1] Su Santa Maria in Organo si veda anche Veneto III.
[2] Si tratta del duca di Spoleto e forse di Verona, che agì durante il regno di re Ratchis (Gasparri 1978, pp. 80-81)
[3] Inizialmente, il conflitto sembra vertere sulla natura delle prestazioni di lavoro da parte di alcuni uomini che risiedevano su terre appartenenti allo xenodochio di Santa Maria in Organo, situate in Val Lagarina. Gli interessi dell’istituzione veronese in quest’area sono pochissimo documentati prima del XII secolo e probabilmente, ruotavano attorno alla zona di Ala (Albertoni 2010, pp. 417-445, in particolare p. 426). Nella prima seduta del processo, l’avvocato del monastero pone l’accento sulla condizione personale degli accusati, la quale, a suo dire, forniva la giustificazione principale alle prestazioni dovute a Santa Maria in Organo; di fronte alle dichiarazione dei testimoni, però, Anscausus modifica in parte le sue richieste, accontentandosi di ottenere le prestazioni di lavoro a causa della condizione dei terreni – non delle persone – coinvolti. Sull’interpretazione di questo complesso placito si vedano, in ordine di pubblicazione, Gasparri 1986, pp. 712 ss., A. Castagnetti 1995, Albertoni 2010. Riguardo a questo e ad altri casi in cui dei contadini, in epoca carolingia, rivendicavano i propri diritti, si veda Wickham 1983.
[4] Secondo Bougard 1995, p. 376, questo Garibaldo sarebbe il medesimo che nell’833 era stato avvocato del monastero di San Zeno in un placito tenutosi a Mantova di fronte a Lotario imperatore (Veneto 3). Castagnetti 1995, pp. 46-51, fa notare come il misso regio non sottoscriva il documento: particolare, questo, che fa pensare che egli assistette solamente alla prima parte del processo. Su Garibaldo vedi anche Radding 1988, p. 225.
[5] Era figlio di Ugo di Tours, che seguì Lotario in Italia nell’834. Liutfrid era, inoltre, zio di Ludovico II, tramite una sua sorella, la quale aveva sposato Lotario e partorito, appunto, Ludovico. Probabilmente prese parte alla spedizione organizzata da Ludovico II contro i Saraceni nell’846-847. È nominato nel capitolare dell’866, emanato per ordine di Lotario II (MGH, Capit. II, S. 65 ff., n. 203). Su Liutfrid, vedi Hlawitschka1960, pp, 221-223.
[6] Cloz (TN); Castagnetti propone anche Chiusa di Verona (VR).
[7] Identificabile con Pressano (TN) o Prissiano/Prissian (BZ).
[8] Meano (TN).
[9] Feltre (BL).
[10] Tradizionalmente interpretata come testimonianza di una provenienza dalla Baviera, questa località, ancora secondo Castagnetti 1995., pp. 65-74, è invece probabilmente da identificare con Baçoara o Baçoare, testimoniata dalle fonti di XII secolo presso Mori (TN). Dello stesso avviso è anche Albertoni 2010, pp. 417-445, p. 428, n. 44.
[11] In questo placito sono unicamente gli scabini ad agire come giudici, come sottolineato anche da F. Bougard 1995, p. 142, n. 11.
[12] Andreas fece le veci del vescovo Heimperto a una sinodo tenuta a Mantova nell’827, in MGH, Concilia aevi Merovingici et Karolini, II, Hannover, n.47, p. 585).
[13] Audo è ampiamente testimoniato nelle carte veronesi, perché a Verona compì la sua intera carriera (La Rocca 1995, p. 7): nell’829, acquista una sors sui monti Lessini, con una carta in cui è definito diacono e figlio di Grauselberto (Fainelli, I, 131); è rettore della chiesa di Santa Maria in Valpantena in una carta dell’839 con la quale commuta alcune terre con l’abate di Santa Maria in Organo (Fainelli, I, 153); nell’844 appare in una charta commutationis come diacono (Fainelli, I, 172); in qualità di arcidiacono, nell’846 è designato commissario nel testamento del vescovo Billongo (Fainelli, I, 182); fonda la chiesa di San Lorenzo in Valpantena, a cui nell’856 concede l’usufrutto delle sue proprietà (Fainelli, I, 201); alla stessa chiesa dona delle terre che poi concede in locazione a Uperto suddiacono e cappellano nell’855 (Fainelli, I, 197); è nominato per la prima volta vescovo in un documento dell’860, in cui lo stesso Uperto dona delle terre alla chiesa di San Lorenzo in Valpantena (Fainelli, I, 208); sempre all’860 risalgono una sostanziosa donazione a San Lorenzo (Fainelli, I, 217) e una disposizione testamentaria (Fainelli, I, 219). Su Audo vedi Castagnetti 1990b, pp. 54-56, ove lo studioso ipotizza che la presenza di Audo a questo solo atto pubblico sia motivabile con il fatto che, essendo longobardo, egli non avrebbe avuto legami diretti con funzionari pubblici franchi e alamanni; ancora Castagnetti 1995, p. 80, sottolinea il legame tra Audo e il monastero di Santa Maria in Organo. Riguardo alla posizione sociale e alla menzione dei vassi di Audo si veda Fumagalli 1981, pp. 311-312. Sul vasto patrimonio di Audo, che andava da Roverchiara ai Lessini, Mor 1964, p. 77.
[14] Villa Lagarina (TN).
[15] Marco (TN).
[16] Civezzano (TN).
[17] Pergine Valsugana (TN).
[18] Fornace (TN).
[19] Sulla qualifica vassi dominici in questo documento cfr. Mor 1964 (per il quale il termine vassus a Verona indicherebbe per questo periodo solamente un dipendente senza precise funzioni di tipo “feudale”), p. 71 e Castagnetti 1995, pp .83-91.
[20] Sottoscrive un documento redatto a Verona nell’862, in cui è definito scabino (Fainelli, I, 227).
[21] Secondo Gasparri 1986, egli è socialmente superiore agli altri accusati in questo processo.
[22] Appare in una carta dell’814 (Fainelli, I, 114).
[23] Avio (TN).
[24] Castagnetti 1995, propone di identificarlo con Yihsone nominato tra gli adstantes.
[25] Mori (TN).
[26] Castione (VR).
[27] Tierno (TN).
[28] Per Castagnetti 1995, pp. 16-18 è possibile identificarlo con uno degli scabini che agiscono da giudici nel processo.
[29] Lenzima (TN).
[30] Castagnetti-Ciaralli 2011, p. 144 e Santoni 2008, p. 216
[31] Il feliciter posizionato dopo la data è una caratteristica tipica dei placiti di area veronese (Bougard 1995, p. 130).
[32] Il Cipolla lo identifica con Garibaldo (Cipolla 1978, p. 287 e 292).
[33] Erlulfo non è presente nell’elenco degli sculdasci contenuto nel testo. Accade anche per alcuni adstantes: Gundelbertus, Sivero, Lampaldo, Stabili, Sigifrido, Sigoni, Gumpaldo, Teuterich, Riperto, che si sottoscrivono ma che non compaiono nell’elenco inserito all’inizio del documento. Tale mancata corrispondenza potrebbe essere indizio che il pubblico che assistette alla prima parte del processo e quello che assistette alla seconda fosse almeno in parte differente. È necessario, allora, considerare che le identificazioni tra gli adstantes nominati nel corpo del documento con quelli che si sottoscrivono sono da accettare con cautela a causa della possibile presenza di omonimie.
[34] Sui collegamenti tra Trento e Verona si veda Castagnetti 2004.


