Placiti Veneti: Veneto 9

976 ottobre 25, Piacenza

Per definire la lite che aveva in sospeso con il doge Petrus Ursoylus [I], Hualderade, vedova del precedente doge (Petrus Candiano [IV]), aveva chiesto, tramite lettera all’imperatrice Adeleida / Adelgide di essere rappresentata da un avvocato che, come lei, proveniva dalla Tuscia: Ildeverto / Ildebertoni / Hildeverto / Hiltevertus. Con la sua assistenza, di fronte all’imperatrice, la vedova ottiene la ratifica di una carta di quietanza per l’avvenuta restituzione del suo morgengab da parte del nuovo doge Petrus Ursoylus [I][1].

Copia del principio del sec. XVI, in Venezia, Archivio di Stato, Codice Trevisaneo, c. 85r-86r [B].

Edizione: Manaresi, 181.

Dum in Dei nomine in suburbio civitatis Placentie, in castro, ubi sancti martyris humatum corpus quiescit, in lobia rotunda, que est in capite de sala maiore ipsius castri, ubi domina Adeleida imperatrix prȩerat, per data licentia domni Sigulfi episcopi ipsius sanctȩ Placentinȩ ecclesiȩ in iudicio resideret Gislebertus comes pallatii una cum Gibardo qui misso domini imperatoris[2] singulorum hominum iustitias ac deliberandas, residentibus cum eis Lanfrancho comite filio Riprandi itemque comite, Andrea[3], Cuniberto[4], Peredeo, Farimundo[5], Undulfo, Adraldo[6], Ioanne[7], Aleardo, Arnulfo[8], Teuperto iudicum domini imperatoris, Boso de Cornale vassus domini Uberti episcopi, Arialdus, Davit, Arestagnus, Lanberto, Hualbertus, Gariardus de Burla, Teudaldus vassi predicti Riprandi comitis, et alii plures. Ibique eorum veniens presentia Dominicus filius Dominici ex finibus Venetiarum qui Carimano vocabatur, nec non ex alia parte Ildeverto filius quondam Ingezoni de finibus Tusciȩ[9] vassus domnȩ Hustiȩ comitissȩ et advocatus dominȩ Hualderadȩ[10], olim ducatricis Venetiarum, qui interventu et petitione apud dominam Adeleidam imperatricem ipsum Ildevertum suum instituerat esse tutorem et advocatum. Et dum ibi prȩsens ipsa epistola lecta fuisset, continens ordines, sicut hic subtus legitur: «Dominae Adheieidȩ semper augustae Hualderada quondam Veneticorum dux vestrisque cunctis obediens iussis perpetuȩ servitutis obsequium. Noverit vestra imperialis maiestas, vestrorumque fidelium comperiat industria, per nostrarum harum litterarum iudicia vestram devotissime flagitare clementiam, ut Hildebertoni fideli et nostro concedere dignemini, quatinus ad difiniendas lites et laudandum scriptum, quod duci Veneticorum suisque Veneticis scribere iussimus secundum iudicium, noster sit advocatus». Erat epistola ipsa ab eiusdem Hualderadȩ annulo sigillata. Et tunc ipse Gislebertus comes pallatii per iussionem dominȩ Adeleiedȩ imperatricis eidem Ildebertoni licentiam et auctoritatem publicam tribuit, ut ipsius Hualdrade olim ducatricis tutor et advocatus existeret. Et dum ibi presens ipse Dominicus qui Carimano vocabatur, in vicem Petri ducis qui vocabatur Ursiolo[11] senioris sui seu reliqui populi Venetiarum ostendit ibi monimen unum, ubi continebatur in ea ab ordine, sicut hic subtus legitur: «In nomine domini nostri Yesu Christi. Otto gratia Dei imperator augustus, anno imperii eius hic in Italia [Deo propicio] nono, sub die de mense septembris, indictione quinta, feliciter. Accepto securitatis[12] mitto ego Hualderada, relicta quondam Petri ducis[13] Candiani[14], Petri ducis, qui lege Salica vivere visa sum, cum meis heredibus vobis domino Petro Ursiolo duci Venetiae, seu ad omnem populum Veneticorum, maiores mediocres et minores, a maximo usque ad minimum, et vestris heredibus, de cunctis et super totum habere magnum et parvum, quod mihi habere pertinuit da parte iam dicto quondam defuncto domino viro meo atque de ipsas quatuorcentum libras de argento coperto, quȩ pro morganationis carta mihi pollicitus estitit dare, cum ei in coniugio accepit, et de cunctis alium habere, quȩ pro eodem morganado mihi donavit, seu et de ficta quarta divisione de universis suis rebus, quod mihi itemque dare promisit, necnon et de universa re, que infra ipso morganado continuit, quam modo de omnia et in omnibus, tam de infra ipso morganado, quamque et de foris ipso, vel undecunque aliquid de omnibus habere pertinuit, sive ad filio meo Petro defuncto, etiam et quae ego in ipsius vita acquisivi vel inveni atque laboravi, cunctum et super totum omnia in omnibus transacte atque definite me et da parte filii mei Petri, undecunque ad nobis aliquid habere pertinuit de parte Petro duci domini viri mei, per veram finem me liberastis ante presentia Gottifredi cancellarii et missi dominȩ Adelegide imperatricis et ceterorum bonorum atque nobiliorum hominum, tam de vestris quamque de nostris, verum etiam et de omnes res et species magnȩ vel parvȩ, tam terris, casis, aurum factum et non factum, argentum factum et non factum, sive aere, ferro, stagno, plumbo, lectissterneis, arma, navigia, ordinea, utensilia, preter laboratoria, servos et ancillas, mobile vel inmobile et de omnibus sese moventibus plenissimam et veram inter nos statuimus deliberatam finem; verum etiam et de omni collegantia, rogadia, commendatione, prestito atque negociis, et de omni ratione, altercatione, capitulatione, inquisitione, querimonia et de universis capitulis; etiam et de omnibus et in omnibus, quae ab initio cum suprascripto quondam domino Petro duce viro meo usque ad diem mortis eius cum eo, et nos post eius obitum de qualicumque re, tam de illius parte, quamque et da mea et de meo defuncto filio, usque modo in simul habuimus de universis rebus subtus vel super terram, quaecumque dicere vel cogitare prevalet, ut nullis diebus nullisque temporibus nec vos, domine Petre dux, nec tuos heredes, nec contra ullum Veneticum maiorem aut minorem, nec contra eorum heredes nullo unquam in tempore de iam dictis omnibus rebus mobilibus vel inmobilibus agere aut causare vel requirere aut summovere nullo unquam in tempore presumat, per nullo quovis ingenio aut aliquo argumento, ut mos est, artis, astutiȩ humanȩ, nec pro me ipsa, neque submissa persona hominum, non de infra regno neque de foris regno, de nulla, quae sub cȩlo consistit, aut agere aut causare vel calumniare, ullam unquam in tempore aliam querimoniam facere, sed tacita et quieta omnibus pro futuris temporibus; me omnibus vobis esse profiteor quieta a presenti die et hora de omni habere magno et parvo, quȩ mihi in ipsa carta morganationis continuit, quam vir meus mihi fecit, omnia et in omnibus de super totum me deliberasti; de cetero autem alio habere et de universis cunctis rebus, undecumque aliquid da parte viro meo aliud da illius parte mihi habere pertinuit, tam de ipsius donum, quamque et de ipso vel foris ipso morganado, vel de universis aliis ceteris rebus omnia et in omnibus plenissime ad me recepi et nihil remansit de nulla re, quae homo cogitare potest, quod vos vel cunctum populum Venetie da mea parte vel da parte filii mei aut da illius parte viro meo amplius requirere debeamus; sed semper ad me meosque parentes vos vestrosque heredes securi maneatis perpetuis temporibus; et antepono de meo […] quas ego mecum da meis parentes in Venetias adduxi, cuicunque personȩ hominum inde invenire et clarificare potuerit, ut mihi exinde vel ad meum missum plenam facias legem secundum vestram et nostram consuetudinem. Quod si ullo unquam in tempore de omnibus rebus mobilibus vel inmobilius, quaȩcunque iam dictus vir meus hoc acquisivit sȩculo, aliquid requirere vel submovere vel querelare aut ulla querimonia de magno vel de parvo, per qualecumquevis ingenium facere presumpsero sive per me aut per aliquam submissam personam hominum, tunc componere promitto cum meis heredibus vobis iam dicto domino Petro duci et vestris heredibus seu et ad omnem populum Venetiȩ vel ad eorum heredes auro obrizo libras centum, medietatiem camerȩ domini imperatoris et medietatem vobis. Actum Rivoalto. Signum manus suprascripte Hualdrade honestȩ femine, quae hanc paginam securitatis fieri rogavit, ad omnia suprascripta ei relectum est. Gottifreddus cancellarius et missus inperatricis augustȩ subscripsi. Signum Ildini quondam Stefani et Gayrardi filii quondam Farimundi vassi Gottifreddi cancellarii vivente lege Salica testes. Signum manus Hieremiȩ filii quondam Azzonis et Dezo filii quondam Teutionis vassi domini Ugonis marchionis. Tubertus filius quondam Gariardi testis. Signum manus Mauri filii quondam item Mauri, et Dominici qui Carimano vocatur, et Magni filii quondam Bonnatti de Rivoalto testes. Ego Stefanus testis subscripsi. Ego Gausus iudex manu mea subscripsi. Ego Valerius notarius atque iudex domini imperatoris rogatus, qui hanc paginam securitatis scripsi et complevi». Monimen ipsum ostensum et ab ordine lectum interrugatus est ipse Dominicus Veneticus, pro quid monimen ipsum ibi ostenderet. Qui dixit: “Vere ideo moninen istum hic vestrum ostensi presentia, ut ne quislibet homo dicere possit, quod nos eum silens aut ocultum vel habuissemus aut detenuissemus, aut per vim eidem Hualderadȩ olim ducatrici eum fieri fecissemus; et quod plus est, quero ut dicat iste Hildeverto, qui hic ad prȩsens est, tutor et advocatus ipsius dominȩ Hualdradȩ olim ducatricis, qui ex eius parte hic venit, si monimen istum quem hic , bonum aut verum est, aut si ipsa domina Hualdrada eum fieri rogavit, aut manu sua propria firmavit, aut si ita permanere volet, sicut in istum monimen, an non”. Ad haec respondens ipse Hiltevertus tutor et advocatus iam dictȩ Hualdradȩ olim ducatricis dixit et professus est: “Monimen ipsum, quem tu Dominicus hic ostendisti, bonus et verax est et ipsa Hualderada sua bona voluntate sine ulla vim pati ipsum munimen fieri rogavit et manu sua propria firmavit et ita permanere vult, sicut ipsum munimem, quia sic inter ipsos stetit et convenit”. Et hanc notitiam qualis acta est pro securitate eiusdem Petri ducis seu Dominici, qui vocatur Carimano, seu reliqui populi Venetiarum fieri admonuerunt, ut in posterum nulla oriatur contentio. Quidem et ego notarius sacri pallatii ex iussione predicti comitis pallatii et missi seu admonitionem iudicum scripsi, anno imperii domini Ottonis imperatoris augusti, Deo propicio nono, octavo kalendas novembris, indicione quinta. Gislebertus comes pallatii suhscripsi. Signum manus prȩdicti Gibardi Gebizzo missi domini imperatoris, qui ut supra interfui. Andreas iudex sacri pallatii interfui. Cunibertus iudex domini imperatoris interfui. Peredeus iudex sacri pallatii interfui. Farimundus iudex sacri pallatii interfui. Hundulfus iudex sacri pallatii interfui. Iohannes iudex sacri pallatii interfui. Adpaldus iudex sacri pallatii interfui. Atardus iudex sacri pallatii[15] interfui.

 

NOTE STORICHE

[1] Per l’interpretazione di questo documento, si veda anche Venezia 20.

[2] Nel X secolo si riscontrano molti personaggi simili a Gibardo/Gebizzo: membri delle famiglie urbane, essi erano legati da vincoli di vassallaggio all’imperatore o a qualche eminente autorità locale vicina alla corte e, in nome di questi rapporti socialmente elevanti, essi assumevano spesso la qualifica di missus (Bougard 1995, pp. 302-302)

[3] Andreas è testimoniato a Bergamo nel 938; fu a Pisa nel 941, quando Ugo e Lotario re investirono il vescovo di Lucca Corrado di alcuni beni che gli erano stati contestati da Imilga e dal di lei figlio Roffredo (Manaresi, 140); fu a Lucca nel medesimo anno, dove giudicò per un’altra investitura a beneficio dello stesso vescovo Corrado, questa volta contro le pretese di Giovanni (Manaresi, 141); ancora nel 941 era Bergamo e a Claudiano; è testimoniato dal 947 al 960 tra Milano e Bergamo; nel 962 a Mosezzo confermava a Guntilda moglie di Amedeo vasso dell’imperatore una proprietà a Mosezzo, che gli era stata venduta da Egelrico (Manaresi, 147); nello stesso anno a Caravaggio giudicò in favore del prete Luvaldo che difendeva la proprietà di un massarizio contro Paolo (Manaresi, 150); nel 964 a Lucca confermò un diploma dell’imperatore Ottone I a Ermenaldo vescovo di Reggio (Manaresi, 152); tra 966 il 967 fu a Milano; nello stesso 967 a Monte Veltraio confermò, alla presenza di Ottone I, a Pietro abate di Arezzo il possesso di alcuni beni (Manaresi, 156); ancora nel 967 a Pavia confermò la compravendita di alcuni territori pavesi, che passarono al monastero da poco istituito da Maiolo abate di Cluny (Manaresi, 158); nel 970 è testimoniato ancora a Milano; nel 972 a Piacenza partecipò al placito in cui la chiesa di San Faustino e Giovita ottenne il riconoscimento delle donazioni testamentarie fattele da Pedreverto (Manaresi, 170); lo stesso anno, a Milano, giudicò per l’investitura di alcuni beni a beneficio di Lupo giudice (Manaresi, 171); nel 974 a Pavia confermò la permuta che era avvenuta tra Leo arciprete e Giovanni abate di san Pietro in Ciel d’Oro (Manaresi, 173); nel 976 a Brescia giudicò a favore della canonica di S. Maria e S. Giorgio di Verona (Manaresi, 175); nello stesso anno a Pavia giudicò in favore dei due coniugi Romaldo ed Ermengarda per una porzione del castello di Maleo (Manaresi, 180); nel 981 a Pavia giudicò a favore di Giovanni giudice contro le pretese di Riccardo (Manaresi, 196); ancora a Pavia nel 983 confermò l’unione tra la diocesi di Alba e quella di Asti (Manaresi, 206) (Radding 1988, p. 238).

[4] Cunibertus. Figlio di Petrus iudex, divenne in seguito conte. Il 5 settembre del 976 a Pavia partecipò al placito in cui Ruggero ed Ermengarda ottengono conferma della proprietà su una parte del castello di Maleo (Manaresi, 180); il 18 luglio del 983, a Pavia, prese parte al placito in cui si ratificò l’unione della diocesi di Asti con quella di Alba (Manaresi, 206); il 9 settembre del 997, sempre a Pavia, giudicò nel processo in cui il vescovo di Cremona Odelberto ottenne la conferma della proprietà di un terreno fuori Pavia (Manaresi, 231) (Radding 1988, p. 255).

[5] Farimundo. Il 15 ottobre del 981 a Porto Vetere, prese parte al processo in cui la badessa del monastero dei Santi Sisto e Fabiano di Piacenza ottenne il riconoscimento di un terreno presso il Po (Manaresi, 192); il 20 gennaio 991, a Piacenza, giudicò in favore dell’arcidiacono Agino (Manaresi, 213) (Radding 1988, p. 255).

[6] Adraldo (Addraldus). Il 20 gennaio 991 a Piacenza giudicò in favore dell’arcidiacono Agino (Manaresi, 213); il 26 gennaio del 998, ancora a Piacenza, partecipò al placito in cui si confrontavano l’episcopio della città e Gebizo (Manaresi, 233); il 18 febbraio 999, a Vico Marini, prese parte ai placiti in cui Boso ottenne l’investitura di alcuni beni contro Berta e contro il conte Lanfranco (Manaresi, 247 e 248) (Radding 1988, p. 255).

[7] Iohannes. Tra il 957 e il 961 è testimoniato a Milano e a Bergamo; il 5 luglio del 962, a Reggio, partecipò al placito in cui il conte Adelperto ottenne la conferma di una permuta contro il vescovo della città (Manaresi, 146); il 27 ottobre 962, a Caravaggio, giudicò nel processo in cui si confrontavano il prete Luvaldo e Paolo (Manaresi, 150); tra il 966 e il 971 è testimoniato nella zona di Bergamo, dove redige anche dei documenti; il 30 luglio del 972, a Milano, partecipò al placito in cui la canonica della chiesa episcopale di Bergamo ottenne l’investitura di alcuni beni a Bonate (Manaresi, 171); il 20 agosto dello stesso anno, a Villa Gragio, partecipò al processo in cui il monastero di Bobbio ottenne ragione sul monastero di San Martino (Manaresi, 172); prima del placito testimoniato dal presente documento, è attestato a Leuco e S. Ambrogio (Radding 1988, p. 244).

[8] Arnulfus. Il 3 novembre del 970, a Chiassa, fu avvocato del monastero di Santa Flora nella causa contro Rodolfo (Manaresi, 168); il 26 maggio del 988, a Monte Collere partecipò al processo che risolse con una permuta la contesa tra il vescovo di Cremona e il conte Gandolfo (Manaresi, 208) (Radding 1988, p. 251).

[9] Waldrada era figlia del marchese di Toscana (Castagnetti 1989, p. 56; sui marchesi di Toscana, si veda Nobili 1981).

[10] Waldrada fu la seconda moglie di Pietro Orseolo Candiano (la prima, ripudiata, prese i voti nel monastero di San Zaccaria) (Castagnetti 1989, p. 56 e Castagnetti 1993). Nel 997 vendette al fratello Ugo di Tuscia un territorio nella Vangadizza (Pallavicino 2003, p. 241).

[11] Salì al dogado nel 976, ma abbandonò la carica solo due anni dopo, per ritirarsi nel monastero di Cuxà (Pier Damiani, Vita sancti Romualdi, V). Per questo motivo, fu reso santo nel XVIII secolo (Gullino 2013). Durante la congiura che pose fine al governo di Pietro IV Candiano, la sua casa fu bruciata per provocare l’incendio del palazzo ducale (Berto 2014, pp. 342-347 ritiene che ciò provi la collusione tra Pietro Orseolo e i congiurati).

[12] Secondo Besta (Besta 1900, pp.79-80), a Venezia nel X secolo la confisca eseguita a danno di un uomo non colpiva la proprietà della di lui moglie. In generale, sulla gestione del morgengab a Venezia, si veda Margetić 1992.

[13] Figlio di Pietro III, fu duca di Venezia dal 959. Secondo Castagnetti appoggiò Berengario II, ma quando fu chiaro che il destino del regno andava verso una dominazione ottoniana, egli trasferì le proprie simpatie all’impero (Castagnetti 1989, p. 56). Nel 976, a seguito di una sanguinosa congiura, fu ucciso assieme al figlioletto (Giovanni Diacono, Istoria, IV, 9-10). I fatti narrati nel presente documento sono successivi a quel tragico evento. Su Pietro IV Candiano, si veda anche Andrea Dandolo, Cronaca, XIV. Gli storici che si sono interrogati sulle cause della fine di Pietro IV tendono a motivarla con l’insofferenza dell’aristocrazia “autoctona” nei confronti del malcelato interesse che il doge nutriva per gli affari del Regno, interesse che lo condusse alla scelta di una moglie toscana (Cessi 1944, pp. 69-79, che, tra l’altro, definisce Waldrada figlia – e non sorella – di Ugo; ma anche Castagnetti 1993 non mette in dubbio tale teoria interpretativa). Da questa linea interpretativa prendono le distanze Stefano Gasparri e Veronica West-Harling, che evidenziano la lunga storia mai interrotta completamente delle relazioni tra Venezia e terraferma, per cui le scelte di Pietro IV Candiano non dovettero apparire troppo eccentriche ai contemporanei (Gasparri 1997 e West-Harling 2013). Su Pietro IV Candiano si veda Berto 2014, pp. 339-341.

[14] La famiglia dei Candiano deteneva il ducato veneziano, dopo una breve parentesi nell’887, stabilmente a partire dal 932 con Pietro II (932-939). Sotto il governo dei Candiano, Venezia ottenne il controllo del golfo adriatico (Lane 1991, pp. 29-31).

[15] Si noti il lungo elenco di iudices sacri pallatii. Fu in epoca ottoniana, infatti, che questo titolo ottenne un rinnovato prestigio; accadeva anche che ad attribuirselo fossero giudici la cui carriera si era sviluppata interamente lontano dalla corte (Bougard 1995, pp. 286-287).

In Manaresi Antonini.
In Manaresi et Gebizzo.
In Manaresi faciendas.
In Manaresi maiestatis vestre.
In Manaresi filia.
In Manaresi bone memorie.
In Manaresi manca et.
In Manaresi nec.
In Manaresi colludiosum.
In Manaresi ostensi.
In Manaresi Heriprandus.
Manaresi prepone qui.

Presentazione Placiti Veneti: Introduzione

Indice

Placiti Veneti: Veneto 1
Placiti Veneti: Veneto 2
Placiti Veneti: Veneto 3
Placiti Veneti: Veneto 4
Placiti Veneti: Veneto 5
Placiti Veneti: Veneto 6
Placiti Veneti: Veneto 7
Placiti Veneti: Veneto 8
Placiti Veneti: Veneto 9
Placiti Veneti: Veneto 10
Placiti Veneti: Veneto 11
Placiti Veneti: Veneto 12
Placiti Veneti: Veneto 13
Placiti Veneti: Veneto 14
Placiti Veneti: Veneto 15
Placiti Veneti: Veneto 16
Placiti Veneti: Veneto 17
Convenientiae: Introduzione


  • Download PDF File
  • Download Word File